Bỏ tư duy “không quản được thì cấm”: Thể chế phải mở đường cho doanh nghiệp

Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký kiêm Trưởng ban Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI).

Phóng viên: Sau gần 1 năm triển khai Nghị quyết số 66/NQ-TW, xin ông cho biết, tinh thần “từ bỏ tư duy không quản được thì cấm” được nhấn mạnh trong Nghị quyết đã tác động như thế nào đến môi trường đổi mới sáng tạo và hoạt động của doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp khởi nghiệp và doanh nghiệp công nghệ?

Từ góc nhìn của cộng đồng doanh nghiệp, tinh thần này đã bắt đầu tạo ra những chuyển biến nhất định. Trong quá trình xây dựng một số dự thảo luật và nghị định gần đây, chúng tôi nhận thấy các cơ quan soạn thảo đã cân nhắc kỹ hơn trước khi đặt ra các điều kiện kinh doanh mới hoặc các quy định mang tính hạn chế. Đã có những trường hợp cụ thể mà các đề xuất “cấm” hoặc “siết” bị phản biện ngay từ giai đoạn lấy ý kiến và cơ quan soạn thảo đã phải điều chỉnh theo hướng mở hơn. Đó là tín hiệu tích cực.

Tuy nhiên, nếu nhìn thẳng vào thực tế thì tinh thần này chưa thấm đều xuống tất cả tầng nấc của hệ thống. Ở cấp luật, sự thay đổi đã rõ hơn. Nhưng ở cấp thông tư, với các quy định kỹ thuật, trong cách vận hành hàng ngày của nhiều cơ quan quản lý, tư duy “quản chặt cho an toàn” vẫn còn khá phổ biến. Nhiều cán bộ thực thi vẫn có xu hướng chọn phương án an toàn nhất cho mình, tức là hạn chế, yêu cầu thêm giấy phép, thêm điều kiện, thay vì tìm cách tạo thuận lợi cho doanh nghiệp.

Đối với doanh nghiệp khởi nghiệp và doanh nghiệp công nghệ, đây là nhóm chịu ảnh hưởng trực tiếp nhất. Bởi bản chất của đổi mới sáng tạo là làm những điều chưa có tiền lệ, nên nếu pháp luật vẫn vận hành theo logic “chưa có quy định thì không được làm”, thì không gian sáng tạo sẽ bị bóp nghẹt.

Chúng tôi ghi nhận rằng đã có những nỗ lực xây dựng khung pháp lý thử nghiệm (sandbox) cho một số lĩnh vực như công nghệ tài chính (fintech), nhưng tiến độ còn chậm và phạm vi còn hẹp. Cộng đồng doanh nghiệp công nghệ rất cần một khung pháp lý cho phép “thử trước, điều chỉnh sau” thay vì “chờ luật xong mới được làm”. Vì thế, điều quan trọng nhất bây giờ là làm sao để tinh thần ấy trở thành văn hóa lập pháp và văn hóa thực thi, không chỉ nằm trên văn bản.

Phóng viên: Nghị quyết đặt mục tiêu đưa thể chế trở thành lợi thế cạnh tranh quốc gia, theo ông, đâu là những lĩnh vực pháp luật đang cải thiện rõ rệt nhất và đâu vẫn là hạn chế cần ưu tiên xử lý trong giai đoạn tới?

Ông Đậu Anh Tuấn: Mục tiêu đưa thể chế trở thành lợi thế cạnh tranh quốc gia là một tham vọng lớn, nhưng phải nói rằng đây là tham vọng hoàn toàn đúng đắn. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, những nền kinh tế bứt phá thành công đều có một điểm chung: hệ thống pháp luật minh bạch, ổn định, chi phí tuân thủ thấp và bảo vệ tốt quyền lợi của nhà đầu tư.

Vấn đề không chỉ nằm ở nội dung pháp luật mà còn ở cách thức thi hành. Một bộ luật tốt nhưng được thực thi một cách tùy tiện, không nhất quán giữa các địa phương, thì cũng không thể trở thành lợi thế cạnh tranh. Vì vậy, bên cạnh việc hoàn thiện nội dung, cần đầu tư mạnh vào năng lực thực thi và trách nhiệm giải trình của bộ máy công vụ.

Về những lĩnh vực đang cải thiện rõ rệt, tôi muốn ghi nhận một số điểm sáng.

Thứ nhất là lĩnh vực đầu tư. Các sửa đổi gần đây của Luật Đầu tư đã theo hướng cắt giảm thủ tục, chuyển mạnh sang hậu kiểm, đặc biệt là cho phép áp dụng luồng xanh thủ tục cho tất cả các dự án đầu tư vào khu công nghiệp, giảm thiểu và thay đổi phương thức quản lý đối với thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư, đầu tư ra nước ngoài.... Việc số hóa đăng ký kinh doanh, kê khai thuế điện tử, hóa đơn điện tử đã tiến bộ rất nhiều so với 5 năm trước.

Thứ hai là lĩnh vực thuế và hải quan. Đây là hai lĩnh vực mà chuyển đổi số đã mang lại hiệu quả thực chất cho doanh nghiệp. Thời gian nộp thuế, khai hải quan đã giảm đáng kể. Hệ thống hải quan một cửa quốc gia đã kết nối được nhiều bộ, ngành hơn.

Thứ ba là khung pháp lý cho năng lượng tái tạo và phát triển xanh. Dù còn nhiều bất cập, nhưng so với trước đây, Việt Nam đã có những bước tiến quan trọng trong việc tạo hành lang pháp lý cho các dự án năng lượng sạch, tín chỉ carbon và kinh tế tuần hoàn.

Tuy nhiên, những lĩnh vực còn hạn chế và cần ưu tiên xử lý thì cũng không ít. Đất đai vẫn là “nút thắt” lớn nhất. Dù Luật Đất đai 2024 đã có nhiều đổi mới, nhưng quá trình triển khai tại địa phương còn rất chậm, nhiều nghị định và thông tư hướng dẫn chưa đồng bộ, khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong tiếp cận đất đai, giải phóng mặt bằng và định giá đất. Đây là lĩnh vực mà khoảng cách giữa chính sách trên giấy và thực tế triển khai còn rất xa.

Xây dựng và quy hoạch cũng là một lĩnh vực mà doanh nghiệp phản ánh rất nhiều. Thủ tục cấp phép xây dựng, phê duyệt quy hoạch vẫn kéo dài, phức tạp và thiếu minh bạch. Nhiều dự án bị “treo” hàng năm trời chỉ vì vướng thủ tục giữa các cơ quan.

Lĩnh vực sở hữu trí tuệ và bảo vệ dữ liệu cũng cần được ưu tiên hơn. Trong bối cảnh kinh tế số phát triển nhanh, khung pháp lý về bảo hộ sáng chế, bản quyền số, dữ liệu cá nhân và dữ liệu doanh nghiệp còn thiếu và chưa theo kịp thực tiễn.

Phóng viên: Một nội dung quan trọng của Nghị quyết là nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật. Ông đánh giá như thế nào về việc giải quyết vướng mắc pháp lý cho doanh nghiệp tại các bộ, ngành và địa phương đã có chuyển biến thực chất hay chưa?

Ông Đậu Anh Tuấn: Đây là câu hỏi mà cộng đồng doanh nghiệp rất quan tâm, bởi trên thực tế, phần lớn khó khăn của doanh nghiệp không nằm ở chỗ thiếu luật, mà nằm ở chỗ luật có rồi nhưng không được thực thi đúng, hoặc cách hiểu và áp dụng giữa các cơ quan, giữa các địa phương lại khác nhau.

Phải thừa nhận rằng việc thi hành pháp luật đã có những chuyển biến. Chính phủ, các bộ ngành, các chính quyền địa phương đã thành lập các tổ công tác, các hội nghị tháo gỡ vướng mắc cho doanh nghiệp được tổ chức thường xuyên hơn. Nhiều cơ quan Nhà nước đã thiết lập đường dây nóng, kênh tiếp nhận phản ánh. Việc Thủ tướng Chính phủ trực tiếp chủ trì các cuộc họp tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp đã tạo ra áp lực tích cực lên các bộ, ngành và địa phương.

Ở cấp trung ương, một số bộ, ngành đã chủ động hơn trong việc rà soát, sửa đổi các quy định gây vướng mắc. Bộ Tài chính là một ví dụ, trong lĩnh vực thuế và hải quan, nhiều vướng mắc đã được xử lý tương đối nhanh chóng. Tôi rất ấn tượng với việc trong năm 2025, dù Luật Thuế giá trị gia tăng mới có hiệu lực từ 1/7/2025 nhưng do có những vướng mắc liên quan đến các ngành nông lâm ngư nghiệp nên Bộ Tài chính đã trình Chính phủ, trình Quốc hội Luật sửa đổi bổ sung để khắc phục 3 điểm vướng tại kỳ họp Quốc hội vào cuối năm 2025.

Tuy nhiên, nhìn tổng thể thì phải thẳng thắn đánh giá rằng, những chuyển biến là có, nhưng chưa đủ và chưa đều. Do đó, chúng tôi hy vọng rằng với cách làm đã có tiền lệ từ 2025 thì sẽ không còn tình trạng “vướng mắc biết rồi nhưng sửa rất lâu”. Thời gian tới sẽ không diễn ra việc có những quy định mà tất cả các bên đều thừa nhận là bất hợp lý, nhưng quy trình sửa đổi kéo dài hàng năm, thậm chí vài năm, trong khi doanh nghiệp phải gánh chịu thiệt hại mỗi ngày.

Với Nghị quyết số 66/NQ-TW thì hướng đi đã rõ, quyết tâm chính trị đã có, giờ cần nhiều hành động thực chất ở mọi cấp, mọi ngành. Đặc biệt, cần có cơ chế đánh giá, đo lường hiệu quả giải quyết vướng mắc một cách độc lập, khách quan, thay vì chỉ dựa vào báo cáo của chính các cơ quan thực thi.

Phóng viên: Nghị quyết cũng nhấn mạnh chuyển đổi số và xây dựng cơ sở dữ liệu pháp luật hiện đại. Xin ông cho biết, doanh nghiệp hiện đã tiếp cận thuận lợi hơn với thông tin pháp lý và dịch vụ pháp lý số hay chưa, và cần thêm những cải cách nào để thúc đẩy quá trình này?

Ông Đậu Anh Tuấn: Chuyển đổi số trong lĩnh vực pháp luật là một xu hướng tất yếu và Nghị quyết số 66/NQ-TW đã đặt ra yêu cầu rất rõ ràng về việc xây dựng cơ sở dữ liệu pháp luật hiện đại. Đây là điều mà cộng đồng doanh nghiệp hoan nghênh, bởi vì một trong những chi phí lớn mà doanh nghiệp phải gánh chịu chính là chi phí tìm hiểu, tra cứu và tuân thủ pháp luật.

Thực tế cho thấy đã có những cải thiện đáng ghi nhận. Cổng thông tin điện tử của nhiều bộ, ngành đã được nâng cấp, nhiều văn bản pháp luật đã được đăng tải công khai hơn. Hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật đã hoạt động và cho phép tra cứu trực tuyến. Một số dịch vụ công trực tuyến cấp độ 3, cấp độ 4 đã được triển khai, giúp doanh nghiệp thực hiện thủ tục mà không cần đến trực tiếp cơ quan nhà nước.

Tuy nhiên, nếu đứng từ phía người dùng, tức là doanh nghiệp, thì bức tranh chưa thực sự tươi sáng như các báo cáo.

Thứ nhất, hệ thống cơ sở dữ liệu pháp luật hiện nay còn phân tán, thiếu tích hợp. Mỗi bộ, ngành có một hệ thống riêng, cách trình bày khác nhau, mức độ cập nhật khác nhau. Doanh nghiệp muốn tìm hiểu một vấn đề pháp lý liên quan đến nhiều lĩnh vực (ví dụ đầu tư một dự án sản xuất liên quan đến đất đai, xây dựng, môi trường, phòng cháy…) phải tra cứu trên nhiều nguồn khác nhau, và không phải lúc nào cũng biết được văn bản nào còn hiệu lực, văn bản nào đã bị thay thế hay sửa đổi.

Thứ hai, chất lượng dữ liệu chưa đảm bảo. Nhiều văn bản được đăng tải nhưng không kèm theo trạng thái hiệu lực rõ ràng, chưa có bản hợp nhất sau khi sửa đổi, bổ sung. Điều này khiến doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa không có bộ phận pháp chế chuyên trách, rất khó xác định được quy định nào đang áp dụng.

Thứ ba, dịch vụ pháp lý số cho doanh nghiệp còn rất sơ khai. Ở nhiều nước, doanh nghiệp có thể tra cứu pháp luật, nhận tư vấn tự động, kiểm tra tuân thủ, nộp hồ sơ và theo dõi tiến trình xử lý trên một nền tảng duy nhất. Ở Việt Nam, chúng ta mới chỉ ở giai đoạn đầu của quá trình này. Các nền tảng pháp lý số do tư nhân phát triển đã xuất hiện nhưng chưa được kết nối với hệ thống dữ liệu chính thức của nhà nước, dẫn đến hạn chế về độ tin cậy và phạm vi ứng dụng.

Để thúc đẩy quá trình tiếp cận, tìm hiểu và tra cứu thông tin về pháp luật, dich vụ pháp lý số, tôi cho rằng cần tập trung vào một số giải pháp then chốt. Một là, đẩy nhanh việc hoàn thiện Cổng dữ liệu pháp luật quốc gia thống nhất, tích hợp toàn bộ văn bản từ trung ương đến địa phương, có trạng thái hiệu lực rõ ràng, có bản hợp nhất, và cho phép tra cứu theo chủ đề, theo ngành nghề kinh doanh. Đây cần phải là một dự án ưu tiên quốc gia. Hiện nay tôi được biết Bộ Tư pháp đang rất khẩn trương triển khai. Hai là, mở dữ liệu pháp luật (open legal data) để các doanh nghiệp công nghệ, các doanh nghiệp khởi nghiệp (startup) có thể phát triển các ứng dụng pháp lý số phục vụ cộng đồng. Nhà nước không cần và không nên tự làm tất cả, mà hãy tạo nền tảng để khu vực tư nhân cùng tham gia. Ba là, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hỗ trợ tra cứu, phân tích và tư vấn pháp luật. Với khối lượng văn bản pháp luật khổng lồ và phức tạp như hiện nay, công nghệ AI có thể giúp doanh nghiệp tiết kiệm rất nhiều thời gian và chi phí trong việc tìm hiểu và tuân thủ pháp luật. Bốn là, đẩy mạnh dịch vụ công trực tuyến toàn trình, không chỉ ở khâu nộp hồ sơ mà cả khâu xử lý, phản hồi và giám sát. Doanh nghiệp cần biết hồ sơ của mình đang ở đâu, ai đang xử lý, bao giờ có kết quả, chứ không phải nộp xong rồi chờ đợi trong mù mờ.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn những chia sẻ của ông!