Nâng chuẩn trọng tài thương mại giữa làn sóng tranh chấp mới

Vietnam ADR Week 2026 diễn ra từ ngày 25-29/5 tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh gồm các hội thảo, tọa đàm chuyên sâu về cải cách thủ tục trọng tài, hòa giải thương mại, đầu tư quốc tế, tài chính, chuyển đổi số và xu hướng phát triển dịch vụ pháp lý khu vực.

Phát biểu tại sự kiện, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Mai Lương Khôi cho rằng, mức độ an toàn pháp lý và hiệu quả bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp đang trở thành một trong những yếu tố quan trọng quyết định hiệu quả phát triển của nền kinh tế.

Theo Thứ trưởng Mai Lương Khôi, một nền kinh tế phát triển nhanh và bền vững không chỉ cần nguồn lực hay công nghệ, mà còn cần môi trường pháp lý ổn định, minh bạch và có khả năng dự báo; trong đó quyền tài sản, quyền tự do kinh doanh, quyền tự do hợp đồng phải được bảo vệ và các tranh chấp được giải quyết kịp thời, công bằng, hiệu quả.

“Cùng với quá trình hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và hội nhập quốc tế sâu rộng, trọng tài thương mại và hòa giải thương mại ngày càng có vai trò quan trọng như những thiết chế pháp lý hỗ trợ hoạt động đầu tư, kinh doanh, góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên, củng cố niềm tin của doanh nghiệp, nhà đầu tư đối với môi trường pháp lý của Việt Nam”, Thứ trưởng Mai Lương Khôi nhấn mạnh.

Thứ trưởng Bộ Tư pháp Mai Lương Khôi phát biểu tại sự kiện.

Theo Thứ trưởng Bộ Tư pháp trong bối cảnh xuất hiện ngày càng nhiều tranh chấp mới từ kinh tế số, thương mại điện tử, dữ liệu, sở hữu trí tuệ hay đầu tư quốc tế, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện thể chế về trọng tài và hòa giải thương mại theo hướng đồng bộ, khả thi và ngày càng tiệm cận hơn với thông lệ quốc tế. Đồng thời, cần thúc đẩy ứng dụng công nghệ số trong hoạt động trọng tài, nâng cao hiệu quả thi hành các phán quyết trọng tài cũng như tăng cường phối hợp giữa các cơ quan tư pháp, cơ quan thi hành án và các tổ chức trọng tài, hòa giải thương mại.

Cũng về vấn đề này, GS.TS. Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch VIAC cho rằng, hoạt động thương mại, đầu tư quốc tế hiện nay đang thay đổi rất nhanh dưới tác động của chuyển dịch chuỗi cung ứng, biến động địa chính trị, chuyển đổi số và sự phát triển mạnh của công nghệ. Điều này kéo theo sự gia tăng về số lượng, quy mô giá trị, mức độ phức tạp và tính xuyên biên giới của các tranh chấp thương mại, đầu tư; đặc biệt là các tranh chấp liên quan đến công nghệ tài chính (fintech), tài sản số, dữ liệu hay sở hữu trí tuệ.

“Trọng tài, hòa giải và các phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án (ADR) đang trở thành cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp hơn bao giờ hết nhờ tính linh hoạt, hiệu quả và phù hợp với chuẩn mực quốc tế”, GS.TS. Lê Hồng Hạnh nhận định.

Theo Chủ tịch VIAC, cùng với quá trình hội nhập quốc tế, nhu cầu sử dụng trọng tài và ADR tại Việt Nam đang tăng nhanh không chỉ về số lượng vụ việc mà còn về yêu cầu đối với chất lượng dịch vụ và chuẩn mực pháp lý. Điều đó đặt ra yêu cầu cho các tổ chức trọng tài, trọng tài viên, hòa giải viên và cộng đồng hành nghề phải liên tục đổi mới và nâng cao chất lượng hoạt động.

Trong khi đó, ông Nguyễn Khánh Ngọc, Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam cho rằng, tranh chấp trong hoạt động đầu tư, kinh doanh là điều khó tránh khỏi và thậm chí có xu hướng gia tăng trong bối cảnh hội nhập sâu rộng. Các khảo sát gần đây cho thấy khuôn khổ pháp luật minh bạch cùng cơ chế giải quyết tranh chấp công bằng, tôn trọng thỏa thuận hợp pháp của các bên, dễ tiếp cận và thân thiện với doanh nghiệp luôn là yếu tố quan trọng hàng đầu để thúc đẩy đầu tư, kinh doanh phát triển bền vững.

Với bối cảnh nêu trên, việc VIAC công bố Quy tắc Tố tụng Trọng tài VIAC 2026 được xem là một trong những nội dung trọng tâm của Vietnam ADR Week năm nay.

Ông Vũ Ánh Dương, Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng Thư ký VIAC cho biết, nền tảng pháp lý và hạ tầng kỹ thuật cho tố tụng trọng tài điện tử tại Việt Nam đang ngày càng hoàn thiện, trong khi cộng đồng hành nghề trọng tài cũng phát triển nhanh hơn và đủ năng lực xử lý các tranh chấp phức tạp trong nước và quốc tế. Vì thế, định hướng sửa đổi cốt lõi của Quy tắc VIAC 2026 là bám sát xu hướng phát triển của chuẩn mực quốc tế, nâng cao hiệu quả thủ tục trọng tài và đẩy mạnh số hóa, ứng dụng công nghệ trong hoạt động giải quyết tranh chấp bằng trọng tài và ADR.

Ông Nguyễn Hải Minh, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam (EuroCham) cho biết, cộng đồng đầu tư quốc tế hiện đặt kỳ vọng ngày càng cao vào cơ chế giải quyết tranh chấp bằng trọng tài và ADR, đặc biệt trong bối cảnh môi trường đầu tư toàn cầu biến động mạnh và doanh nghiệp cần cơ chế giải quyết tranh chấp nhanh, minh bạch và có khả năng dự đoán cao.

Các ý kiến tại phiên thảo luận cũng nhấn mạnh, để từng bước nâng cao vị thế của Việt Nam như một điểm đến trọng tài đáng tin cậy trong khu vực, việc hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, tăng cường sự hỗ trợ của hệ thống tư pháp và tiếp tục thúc đẩy kết nối với cộng đồng trọng tài quốc tế sẽ đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong giai đoạn tới.