Hạ tầng đi trước, mở không gian phát triển cho kinh tế tư nhân và hợp tác thương mại quốc tế

PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng - giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế quốc dân.

PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng: Đại hội Đảng XIV có thể nói là một dấu mốc rất quan trọng về tư duy phát triển. Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh yêu cầu phải làm thật mạnh, làm thật nhanh, làm đến nơi đến chốn các đột phá chiến lược, trong đó hạ tầng không chỉ là điều kiện cần mà là yếu tố quyết định để tạo “thế” và “đà” cho tăng trưởng.

Nhìn vào thực tế, có thể thấy hạ tầng của Việt Nam vẫn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu phát triển trong bối cảnh cạnh tranh khu vực và toàn cầu. Hệ thống giao thông còn nhiều điểm nghẽn; logistics thiếu đồng bộ; hạ tầng số mới ở giai đoạn nâng cấp, chưa tạo được nền tảng thống nhất cho sản xuất và thương mại. Điều này khiến chi phí của doanh nghiệp còn cao, thời gian lưu thông kéo dài, ảnh hưởng đến sức cạnh tranh.

Tuy nhiên, chính từ thực trạng đó cho thấy dư địa cải thiện là rất lớn. Khi Đại hội XIV xác lập rõ vai trò trung tâm của kinh tế tư nhân và yêu cầu hạ tầng phải đi trước một bước, thì đây là thời điểm chín muồi để khu vực tư nhân tham gia sâu hơn vào phát triển hạ tầng, qua đó mở rộng không gian tăng trưởng và nâng cao vị thế của doanh nghiệp Việt trong chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.

Phóng viên: Tổng Bí thư cũng đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu mở rộng không gian phát triển gắn với liên kết vùng, liên kết địa phương và kết nối khu vực, toàn cầu. Theo ông, “nút thắt” lớn nhất của liên kết hạ tầng hiện nay là gì?

PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng: Liên kết vùng trên thực tế chính là câu chuyện của hạ tầng. Khi hạ tầng chưa đủ độ, chưa đồng bộ thì liên kết chỉ dừng ở khẩu hiệu.

Hiện nay, chi phí đi lại và logistics giữa các vùng vẫn cao, thời gian vận chuyển kéo dài. Có những hành trình, nếu có hạ tầng đường sắt hoặc đường bộ chất lượng cao, chỉ mất 15–20 giờ, nhưng trên thực tế lại mất nhiều thời gian và chi phí hơn rất nhiều. Điều này trực tiếp làm giảm năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp tư nhân vốn rất nhạy cảm với chi phí.

Đáng nói là nhiều dự án hạ tầng mang tính liên kết vùng lẽ ra phải được triển khai từ 20–30 năm trước. Dù muộn, nhưng Đại hội XIV đã tạo ra một quyết tâm chính trị rất rõ ràng là không thể chậm trễ thêm. Nếu nâng cấp được hạ tầng, lợi ích mang lại là rất lớn, từ tiết kiệm thời gian, giảm chi phí logistics đến mở rộng thị trường và không gian đầu tư.

Bên cạnh đó, các thủ tục kiểm tra dọc đường, kiểm soát tải trọng, chi phí tuân thủ vẫn còn một số bất cập, chưa tương xứng với nhu cầu phát triển. Đây là trách nhiệm của quản lý hạ tầng và thể chế thực thi, cần được cải thiện mạnh mẽ theo đúng tinh thần Đại hội XIV là lấy hiệu quả phục vụ doanh nghiệp và người dân làm thước đo.

Đại hội XIV xác lập rõ vai trò trung tâm của kinh tế tư nhân và yêu cầu hạ tầng phải đi trước một bước. Ảnh minh hoạ: H.D

Phóng viên: Các văn kiện tại Đại hội XIV cũng đặt ra yêu cầu phát triển hạ tầng số, hạ tầng dữ liệu như nền tảng cho kinh tế số và thương mại quốc tế. Ông đánh giá thế nào về vai trò của khu vực tư nhân trong lĩnh vực này?

PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng: Nếu nói lĩnh vực nào khu vực tư nhân đang làm tốt và có thể làm tốt hơn nữa, thì đó chính là hạ tầng số và công nghệ thông tin. Thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp tư nhân đã đi trước, làm chủ công nghệ, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, số hóa quy trình và tổ chức thi công, vận hành rất hiệu quả. Đây là lợi thế rất lớn của Việt Nam trong giai đoạn tới.

Vấn đề hiện nay là đầu tư hạ tầng chưa đồng bộ. Có nơi đầu tư mạnh vào cảng nhưng lại thiếu kết nối đường bộ; có nơi phát triển logistics nhưng thiếu nền tảng dữ liệu dùng chung. Chỉ một số tập đoàn lớn có thể làm bài bản, trong khi phần lớn hệ thống vẫn phân mảnh. Điều này đòi hỏi một tư duy mới trong quy hoạch và quản trị hạ tầng, đúng như tinh thần mà Tổng Bí thư đã nhấn mạnh: phải đồng bộ, hiện đại và gắn kết.

Nếu Nhà nước tạo khung thể chế rõ ràng, minh bạch và khuyến khích đúng hướng, khu vực tư nhân hoàn toàn có thể tham gia cung ứng hạ tầng thông minh, từ giao thông, logistics đến kho bãi, bến cảng, nền tảng số. Đây cũng là con đường để giảm chi phí, tăng tốc độ lưu thông hàng hóa và nâng cao năng lực hội nhập thương mại quốc tế của doanh nghiệp Việt.

Phóng viên: Để tạo niềm tin cho nhà đầu tư nước ngoài (FDI) và hình thành các tập đoàn hạ tầng đủ tầm, nhiệm kỳ Đại hội XIV cần tập trung vào những giải pháp gì, thưa ông?

PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng: Thu hút FDI trong giai đoạn mới không chỉ là câu chuyện ưu đãi, mà là câu chuyện về chất lượng hạ tầng và hệ sinh thái đầu tư.

Khi đã có quy hoạch tổng thể về cảng quốc tế, cảng nước sâu, tiếp nhận tàu trọng tải lớn, thì điều kiện tiên quyết là phải đầu tư đồng bộ hạ tầng kết nối: đường bộ, đường sắt, hàng không, logistics và hạ tầng số. Hiện nay, nhiều dự án còn chậm, hạ tầng hàng không và đường sắt chưa theo kịp, làm giảm sức hấp dẫn đối với nhà đầu tư lớn.

Một vấn đề rất quan trọng là tiến độ. Đại hội XIV đã gửi đi thông điệp rất rõ ràng về yêu cầu hành động quyết liệt. Đầu tư hạ tầng cần được thực hiện như cách chúng ta đã thực hiện “Chiến dịch Quang Trung” thần tốc xây dựng lại, sửa chữa nhà ở cho các gia đình bị thiệt hại bởi thiên tai vừa qua, từ giải phóng mặt bằng đến thi công và giải ngân, tránh kéo dài, ngâm vốn. Khi quyết tâm đủ lớn thì chúng ta sẽ làm rất nhanh, rất hiệu quả.

Về dài hạn, Việt Nam cần hình thành khoảng 6–7 tập đoàn hạ tầng lớn trong các lĩnh vực chuyên sâu như đường sắt, hạ tầng mạng, đường sông, hàng không… Đây sẽ là những “đầu tàu”, vừa triển khai các đại công trình trong nước, vừa từng bước tham gia đấu thầu quốc tế. Song song với đó là xây dựng các tiêu chuẩn mới cho các đại công trình, làm nền tảng cho phát triển hạ tầng hiện đại, đồng bộ và bền vững.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn những chia sẻ của ông!