![]() |
| Đã có nhiều chính sách hỗ trợ, thúc đẩy doanh nghiệp nhỏ và vừa phát triển được triển khai trong thời gian qua. |
Phóng viên: Báo cáo tình hình kinh tế - xã hội tháng 10 và 10 tháng đầu năm 2026 cho thấy, khu vực doanh nghiệp tư nhân hiện chiếm khoảng 96% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động. Tuy nhiên, hoạt động của một bộ phận doanh nghiệp vẫn còn nhiều khó khăn. Bằng quan sát của mình và từ thực tiễn hoạt động của Hiệp hội doanh nghiệp nhỏ và vừa TP. Hà Nội, ông đánh giá như thế nào về sức khỏe của cộng đồng doanh nghiệp nhỏ và vừa hiện nay? Đâu là những khó khăn mà doanh nghiệp đang phải đối mặt trong tiến trình duy trì hoạt động, mở rộng quy mô và phát triển bền vững?
|
TS. Mạc Quốc Anh: Tôi cho rằng sức khỏe của cộng đồng doanh nghiệp nhỏ và vừa đang cải thiện không đồng đều, trong khi khả năng tích lũy và sức chịu đựng về tài chính vẫn là vấn đề cần đặc biệt quan tâm. Khi đánh giá doanh nghiệp, chúng ta cần nhìn đồng thời vào đơn hàng, lợi nhuận, dòng tiền và khả năng tái đầu tư.
Doanh thu tăng chưa chắc đã đồng nghĩa với việc doanh nghiệp có thêm nguồn lực để mở rộng sản xuất. Báo cáo của Cục Thống kê cho thấy, trong 10 tháng năm 2026, cả nước có hơn 243,6 nghìn doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại hoạt động, đồng thời có 182 nghìn doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường. Nhóm rút lui bao gồm cả doanh nghiệp tạm ngừng kinh doanh, không đồng nghĩa tất cả đã giải thể.
Riêng Hà Nội, cùng kỳ có 27,8 nghìn doanh nghiệp thành lập mới và gần 11,5 nghìn doanh nghiệp hoạt động trở lại; nhưng cũng có 27,8 nghìn doanh nghiệp đăng ký tạm ngừng, tăng 9,7%, và 12,6 nghìn doanh nghiệp giải thể, tăng 59,2% so với cùng kỳ năm trước. Các số liệu trên phản ánh cộng đồng doanh nghiệp nói chung, chưa phải thống kê riêng về doanh nghiệp nhỏ và vừa. Từ những chỉ dấu đó, theo tôi, cần đánh giá thận trọng mức độ phục hồi của từng nhóm doanh nghiệp.
Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, tôi đặc biệt quan tâm đến bốn nhóm khó khăn.
Trước hết là đầu ra và chất lượng đơn hàng. Doanh nghiệp cần đơn hàng đủ ổn định để bố trí lao động, mua nguyên liệu và vận hành thiết bị hiệu quả. Khi hợp đồng ngắn, giá bán khó điều chỉnh hoặc khách hàng thanh toán chậm, việc duy trì doanh thu vẫn có thể đi kèm với lợi nhuận thấp và thiếu vốn lưu động.
Thứ hai là khả năng tiếp cận nguồn vốn phù hợp. Vấn đề cần tháo gỡ gồm cả chi phí vay, tài sản bảo đảm, chất lượng hồ sơ và thời hạn vay. Một doanh nghiệp có phương án kinh doanh khả thi nhưng thiếu tài sản thế chấp vẫn cần được đánh giá đầy đủ về dòng tiền, hợp đồng và khả năng trả nợ. Nếu vốn bị giữ lâu trong hàng tồn kho và công nợ, doanh nghiệp rất khó nhận thêm đơn hàng.
Thứ ba là năng lực quản trị, công nghệ và nhân lực. Để mở rộng quy mô, doanh nghiệp phải có hệ thống kiểm soát chất lượng, nhân sự kỹ thuật và dữ liệu quản trị tương ứng. Các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, môi trường và sử dụng năng lượng hiệu quả cũng đòi hỏi nguồn lực đầu tư.
Thứ tư là chi phí tuân thủ và khả năng tiếp cận mặt bằng sản xuất. Với doanh nghiệp ít nhân sự, thời gian dành cho thủ tục, hoàn thiện hồ sơ hoặc xử lý những yêu cầu chưa thống nhất có thể làm chậm cơ hội kinh doanh. Những hạn chế về vốn, công nghệ, đất đai, nhân lực và hiệu quả hỗ trợ cũng đã được nhận diện trong Nghị quyết 68-NQ/TW.
Theo tôi, hỗ trợ doanh nghiệp lúc này cần giúp doanh nghiệp duy trì được dòng tiền, có thêm đơn hàng hiệu quả và tích lũy đủ nguồn lực để nâng năng suất. Đó là cơ sở để doanh nghiệp phát triển bền vững.
Phóng viên: Như một đặc tính cố hữu, thị trường vẫn sẽ luôn có những biến động nhất định, có thể tạo sức ép về chi phí đầu vào và vốn, qua đó, ảnh hưởng đến lợi nhuận, dòng tiền cũng như quyết định đầu tư của doanh nghiệp nhỏ và vừa. Trong bối cảnh như hiện nay, theo ông, doanh nghiệp cần làm gì để nâng cao hiệu quả hoạt động và tăng khả năng chống chịu trước những biến động?
TS. Mạc Quốc Anh: Tôi cho rằng doanh nghiệp cần chủ động xây dựng khả năng chống chịu ngay trong cách quản trị hằng ngày. Chờ thị trường ổn định hoàn toàn mới hành động sẽ khiến doanh nghiệp bỏ lỡ cơ hội; nhưng mở rộng khi chưa kiểm soát được tài chính cũng có thể làm gia tăng rủi ro.
Việc đầu tiên là quản trị dòng tiền sát hơn. Doanh nghiệp nên lập kế hoạch thu, chi cho khoảng ba tháng tới và cập nhật hằng tuần; theo dõi công nợ theo từng khách hàng, từng thời hạn thanh toán; chủ động thương lượng tạm ứng hoặc thanh toán theo tiến độ. Trước khi nhận một hợp đồng lớn, cần tính rõ phải ứng bao nhiêu tiền, bao lâu thu hồi được và nguồn nào bù đắp khoảng thiếu hụt. Quy mô đơn hàng phải phù hợp với năng lực tài chính.
Thứ hai là tính đúng hiệu quả của từng sản phẩm, từng khách hàng. Cần biết sản phẩm nào tạo lợi nhuận, công đoạn nào gây hao phí, khoản tồn kho nào chậm luân chuyển. Từ đó, doanh nghiệp điều chỉnh cơ cấu sản phẩm, định mức nguyên vật liệu, sử dụng năng lượng và tổ chức lao động. Việc tiết giảm chi phí cần bảo vệ chất lượng, an toàn và đội ngũ nhân sự chủ chốt, vì đây là những yếu tố quyết định khả năng phục hồi và giữ khách hàng.
Thứ ba là lựa chọn đầu tư công nghệ theo bài toán cụ thể. Doanh nghiệp có thể bắt đầu từ quản lý tồn kho, kế toán, đơn hàng, chăm sóc khách hàng hoặc kiểm soát lỗi sản xuất. Mỗi khoản đầu tư cần xác định rõ kết quả mong đợi, người chịu trách nhiệm và thời gian đánh giá. Ứng dụng trí tuệ nhân tạo cũng nên gắn với công việc có thể đo được hiệu quả, đồng thời có người kiểm tra kết quả và bảo vệ dữ liệu kinh doanh.
Thứ tư là giảm sự phụ thuộc quá lớn vào một khách hàng, một nhà cung cấp hoặc một kênh bán hàng. Việc đa dạng hóa cần bám vào năng lực cốt lõi, tránh đầu tư dàn trải. Doanh nghiệp có thể phát triển thêm khách hàng trong nước, kênh trực tuyến hoặc đối tác cùng ngành; liên kết để dùng chung dịch vụ kiểm định, đào tạo và logistics khi phù hợp. Hiệp hội có thể hỗ trợ kết nối theo nhu cầu mua bán cụ thể.
Thứ năm là chuẩn bị phương án cho những biến động bất lợi. Nếu doanh thu giảm, đầu vào tăng giá hoặc khách hàng chậm trả, doanh nghiệp cần biết thời điểm nào dòng tiền bị thiếu và biện pháp nào phải kích hoạt. Cơ cấu vốn cũng cần phù hợp: đầu tư dài hạn phải có nguồn tài trợ tương ứng, hạn chế dùng vốn vay ngắn hạn để tài trợ các dự án có thời gian thu hồi vốn dài.
Đi cùng những giải pháp đó là minh bạch sổ sách, giữ chữ tín trong hợp đồng và chăm lo người lao động. Theo tôi, một doanh nghiệp quản trị tốt sẽ có cơ sở rõ ràng hơn để thuyết phục ngân hàng, nhà đầu tư và đối tác cùng đồng hành. Khả năng chống chịu được củng cố từ chính những việc cụ thể ấy.
Phóng viên: Thời gian qua, Chính phủ đã triển khai nhiều chính sách hỗ trợ doanh nghiệp, từ miễn, giảm thuế, gia hạn nghĩa vụ tài chính đến cắt giảm thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh. Ông đánh giá như thế nào về mức độ thẩm thấu của các chính sách hỗ trợ tới doanh nghiệp?
TS. Mạc Quốc Anh: Tôi đánh giá cao việc Chính phủ đã cụ thể hóa các chính sách hỗ trợ theo hướng giảm chi phí và tạo thêm nguồn lực cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, mức độ thụ hưởng cần được đánh giá theo từng nhóm doanh nghiệp và kết quả thực tế sau hỗ trợ.
Chẳng hạn, Nghị quyết 43/2026/QH16 và Nghị định 398/2026/NĐ-CP quy định giảm 30% số thuế thu nhập doanh nghiệp phải nộp trong các kỳ tính thuế năm 2026 và 2027 đối với doanh nghiệp có doanh thu năm tương ứng không quá 10 tỷ đồng, đáp ứng điều kiện quy định. Đây là giảm số thuế phải nộp, giúp doanh nghiệp thuộc diện hưởng giữ lại thêm nguồn lực để kinh doanh.
Nghị định 20/2026/NĐ-CP cũng hướng dẫn chính sách miễn thuế thu nhập doanh nghiệp trong ba năm kể từ khi được cấp giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp lần đầu đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa đáp ứng điều kiện quy định. Những chính sách này có ý nghĩa thiết thực trong hỗ trợ tích lũy và khuyến khích khởi nghiệp.
Theo tôi, tác dụng của từng công cụ hỗ trợ có sự khác nhau. Doanh nghiệp phát sinh thuế thu nhập phải nộp có thể hưởng lợi trực tiếp từ giảm thuế; doanh nghiệp đang thua lỗ hoặc thiếu đơn hàng cần thêm hỗ trợ thị trường và phục hồi hoạt động. Chính sách gia hạn theo Nghị định 245/2026/NĐ-CP đã tạo thêm khoảng thời gian để doanh nghiệp đủ điều kiện cân đối nguồn tiền trong năm 2026. Doanh nghiệp vẫn cần chuẩn bị nguồn nộp khi hết thời gian gia hạn.
Về thực thi, tôi cho rằng cần tập trung xử lý những vướng mắc ở khâu xác định điều kiện, hoàn thiện hồ sơ và phối hợp giải quyết. Doanh nghiệp nhỏ có thể biết có chính sách nhưng chưa xác định được mình thuộc diện nào, phải kê khai ra sao, hoặc các ưu đãi được áp dụng đồng thời như thế nào. Nếu phải tự tìm hiểu nhiều văn bản và liên hệ nhiều đầu mối, chi phí tiếp cận hỗ trợ sẽ tăng.
Với những chương trình hỗ trợ công nghệ, tư vấn hoặc đào tạo có yêu cầu hồ sơ và vốn đối ứng, cũng cần xem xét khả năng thực hiện của doanh nghiệp nhỏ. Điều kiện phải đủ rõ để quản lý hiệu quả nguồn lực, đồng thời phù hợp với đặc điểm của đối tượng được hỗ trợ. Tôi cho rằng đây là những điểm cần rà soát thường xuyên, cùng với sự thống nhất trong hướng dẫn giữa các cơ quan.
Để chính sách đến doanh nghiệp thuận lợi hơn, tôi đề xuất công khai rõ đối tượng, điều kiện, hồ sơ, thời hạn và đầu mối giải quyết, có ví dụ cho từng trường hợp phổ biến. Dữ liệu đã có trong hệ thống nhà nước cần được khai thác lại theo quy định, hạn chế yêu cầu doanh nghiệp cung cấp nhiều lần. Các vướng mắc cụ thể cần có người theo dõi và thời hạn trả lời.
Hiệp hội doanh nghiệp có thể phối hợp với cơ quan chuyên môn tổ chức tư vấn theo từng hồ sơ thực tế, đồng thời tổng hợp những vấn đề phát sinh để kiến nghị điều chỉnh. Thước đo cần theo dõi là số doanh nghiệp thực sự tiếp cận được hỗ trợ, thời gian và chi phí họ tiết kiệm được, cùng sự cải thiện trong hoạt động kinh doanh. Một chính sách hỗ trợ có giá trị khi doanh nghiệp hiểu đúng, thực hiện được và nhận được lợi ích kịp thời.
Phóng viên: Một bài toán cũng đang đặt ra trong mô hình tăng trưởng của nước ta là yêu nâng cao năng lực nội sinh và khả năng tham gia sâu hơn của doanh nghiệp nội địa vào chuỗi giá trị. Theo ông, đâu là những hạn chế lớn nhất khiến doanh nghiệp nhỏ và vừa trong nước chưa trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng của các tập đoàn lớn và doanh nghiệp FDI và đâu là giải pháp để hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực công nghệ, quản trị, chất lượng sản phẩm và khả năng kết nối thị trường?
TS. Mạc Quốc Anh: Theo tôi, điểm nghẽn lớn nhất là khoảng cách giữa năng lực cung ứng thực tế của doanh nghiệp với yêu cầu của bên mua. Để tham gia lâu dài vào chuỗi cung ứng, doanh nghiệp phải duy trì chất lượng ổn định, giao hàng đúng hạn, truy xuất được nguyên liệu và đáp ứng yêu cầu khi sản lượng tăng. Giá cạnh tranh cần đi cùng độ tin cậy trong thực hiện hợp đồng.
Đánh giá của OECD về Việt Nam năm 2026 cũng nhấn mạnh yêu cầu nâng năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp trong nước, tăng đầu tư nghiên cứu và phát triển, đồng thời phối hợp hỗ trợ tài chính với hỗ trợ kỹ thuật. Điều này cho thấy kết nối thị trường phải gắn với quá trình nâng năng lực của nhà cung cấp. OECD
Bên cạnh nội lực, doanh nghiệp nhỏ còn cần thông tin cụ thể về nhu cầu mua hàng, tiêu chí lựa chọn và quy trình đánh giá của từng đối tác. Khi chưa biết phải đáp ứng yêu cầu nào, doanh nghiệp khó lựa chọn đúng hạng mục đầu tư và lộ trình nâng cấp.
Tôi đề xuất xây dựng các chương trình phát triển nhà cung cấp bắt đầu từ nhu cầu đặt hàng cụ thể. Tập đoàn lớn và doanh nghiệp FDI cần tham gia xác định yêu cầu, đánh giá khoảng cách năng lực và phối hợp hướng dẫn doanh nghiệp có triển vọng. Cơ quan hỗ trợ và hiệp hội có thể theo sát quá trình từ đánh giá ban đầu, làm mẫu, thử nghiệm đến đơn hàng đầu tiên.
Việc tư vấn nên triển khai trực tiếp tại doanh nghiệp, xử lý từng vấn đề về lỗi sản phẩm, thời gian giao hàng, hao phí và tổ chức sản xuất. Đầu tư thiết bị cần đi cùng đào tạo người vận hành và quản trị dữ liệu. Với phòng thử nghiệm, đo kiểm hoặc thiết kế mẫu, có thể phát triển dịch vụ dùng chung để doanh nghiệp nhỏ tiếp cận với chi phí phù hợp.
Thực tế đã có ví dụ đáng tham khảo. Theo Bộ Công Thương, tại chương trình hợp tác phát triển nhà máy thông minh khu vực phía Bắc năm 2026, Công ty Cổ phần Điện tử G8 nâng năng suất công đoạn ép, dập từ 650 lên 1.000 sản phẩm trong tám giờ, tăng 53,8%. Đây là kết quả tại một công đoạn của một doanh nghiệp, nhưng cho thấy giá trị cụ thể của việc cải tiến sản xuất và hỗ trợ phù hợp nhu cầu.
Về tài chính, tôi kiến nghị gắn vốn đầu tư nâng cấp với vốn lưu động thực hiện hợp đồng. Ngân hàng có thể xem xét hợp đồng, chất lượng bên mua, khoản phải thu và dòng tiền trong quá trình thẩm định; các bên cần thỏa thuận rõ tiến độ thanh toán. Khi có đơn hàng thử, doanh nghiệp vẫn cần đủ nguồn lực để làm đúng cam kết và chuyển thành hợp đồng tiếp theo.
Hiệp hội có thể xây dựng hồ sơ năng lực doanh nghiệp được cập nhật, kết nối theo ngành hàng và theo dõi kết quả sau các cuộc gặp. Hiệu quả hỗ trợ cần được đo bằng số nhà cung cấp được chấp thuận, hợp đồng thực hiện và khả năng duy trì khách hàng. Khi đã có nền tảng, doanh nghiệp cần tiếp tục phát triển năng lực thiết kế, cải tiến sản phẩm và sở hữu trí tuệ để giữ lại phần giá trị cao hơn trong chuỗi.
Phóng viên: Để khu vực kinh tế tư nhân thực sự trở thành một động lực quan trọng của tăng trưởng, nhất là trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế ở mức cao trong năm 2026 và những năm tiếp theo, theo ông cần ưu tiên tháo gỡ những điểm nghẽn nào và ông sẽ đề xuất những giải pháp nào?
TS. Mạc Quốc Anh: Nghị quyết 68-NQ/TW đã xác định kinh tế tư nhân là “một động lực quan trọng nhất” của nền kinh tế quốc gia. Theo tôi, để thực hiện định hướng đó, cần tạo điều kiện cho doanh nghiệp đang hoạt động tăng năng suất, mở rộng đầu tư và phát triển lên quy mô lớn hơn. baochinhphu.vn
Ưu tiên trước hết là củng cố niềm tin bằng môi trường pháp lý rõ ràng và thực thi nhất quán. Doanh nghiệp cần dự tính được thời gian, chi phí và nghĩa vụ khi đầu tư. Vì vậy, cần tiếp tục xử lý những vướng mắc giữa quy định về đầu tư, đất đai, xây dựng, môi trường; công khai tiến độ giải quyết hồ sơ và xác định rõ trách nhiệm cơ quan chủ trì. Quyền tài sản, quyền kinh doanh hợp pháp và việc thực hiện hợp đồng phải được bảo đảm để doanh nhân yên tâm đầu tư dài hạn.
Ưu tiên thứ hai là khơi thông vốn gắn với năng lực hấp thụ của doanh nghiệp. Cần đa dạng hóa cách đánh giá tín dụng, sử dụng thêm thông tin về dòng tiền và hợp đồng, đồng thời duy trì yêu cầu về khả năng trả nợ. Các chương trình bảo lãnh, hỗ trợ đổi mới công nghệ và phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa cần có tiêu chí minh bạch, cơ chế chia sẻ rủi ro phù hợp và quy trình tiếp cận khả thi. Về phía doanh nghiệp, minh bạch kế toán và chất lượng phương án kinh doanh là điều kiện để nguồn vốn được sử dụng hiệu quả.
Ưu tiên thứ ba là mở rộng thị trường và cải thiện kỷ luật thanh toán. Tôi kiến nghị đẩy nhanh thực hiện, nghiệm thu và thanh toán các dự án đủ điều kiện; xử lý những khoản chậm trả gây khó khăn cho nhà cung cấp. Với mua sắm công, cần công khai nhu cầu và áp dụng yêu cầu về năng lực, kinh nghiệm tương xứng với tính chất công việc, bảo đảm cạnh tranh và mở cơ hội cho doanh nghiệp có khả năng thực hiện. Xúc tiến thương mại cần gắn với nhu cầu của bên mua, hỗ trợ doanh nghiệp đến khâu giao dịch và thực hiện hợp đồng.
Ưu tiên thứ tư là đầu tư vào năng suất và chất lượng tăng trưởng. Chính sách cần hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ, đào tạo nhân lực, tiết kiệm năng lượng và đáp ứng tiêu chuẩn thị trường. Tôi đề xuất tổ chức chương trình theo cụm ngành, kết nối doanh nghiệp với trường, viện và chuyên gia để giải quyết bài toán cụ thể. Doanh nghiệp nhỏ có thể bắt đầu từ một quy trình được cải tiến, một sản phẩm đạt chuẩn hoặc một đơn hàng có giá trị cao hơn, sau đó mở rộng từng bước.
Ưu tiên thứ năm là nâng trách nhiệm thực thi và đo kết quả hỗ trợ. Mỗi chương trình cần có đầu mối, nguồn lực, thời hạn và chỉ tiêu kết quả rõ ràng. Với những vấn đề vượt thẩm quyền, cần có cơ chế chuyển cấp xử lý và phản hồi cho doanh nghiệp. Hiệp hội có thể tham gia tổng hợp vướng mắc, phối hợp hỗ trợ và theo dõi mức độ hài lòng của doanh nghiệp.
Đối với Hà Nội, tôi đề xuất duy trì cơ chế phối hợp giữa các sở, ngành và hiệp hội để theo dõi từng nhóm vướng mắc, công khai kết quả xử lý và làm rõ nguyên nhân những trường hợp chưa giải quyết được.
Trong ngắn hạn, nên ưu tiên giảm thời gian thủ tục, giải quyết các khoản thanh toán đến hạn và thực hiện đầy đủ chính sách đã ban hành. Về dài hạn, cần nâng chất lượng quản trị, công nghệ, nhân lực và hạ tầng sản xuất. Việc phối hợp chính sách phải giữ được ổn định kinh tế vĩ mô để doanh nghiệp có cơ sở lập kế hoạch.
Tăng trưởng cao và bền vững cần một cộng đồng doanh nghiệp có khả năng tạo lợi nhuận, tái đầu tư, nâng năng suất và duy trì việc làm tốt. Khi doanh nghiệp yên tâm đầu tư và có điều kiện phát triển năng lực, đóng góp cho ngân sách, đời sống người lao động và an sinh xã hội sẽ có nền tảng vững chắc hơn.
Phóng viên: Xin được cảm ơn những chia sẻ của ông!




