![]() |
| Kinh tế bạc là hệ sinh thái các hoạt động kinh tế, sản phẩm, dịch vụ, mô hình việc làm và đổi mới sáng tạo đáp ứng nhu cầu của người cao tuổi. |
Phóng viên: Như chúng ta đã biết, Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ nhanh. Theo ông, quá trình này đang đặt ra những vấn đề gì đối với phát triển kinh tế – xã hội? Quan trọng hơn, chúng ta nên nhìn nhận xu hướng già hóa dân số như thế nào trong bối cảnh hiện nay?
GS.TS Giang Thanh Long: Già hóa dân số đang trở thành một trong những xu hướng có ảnh hưởng sâu rộng đến định hướng phát triển kinh tế và xã hội của Việt Nam. Đây vừa là thành tựu của quá trình phát triển, vừa đặt ra những yêu cầu mới đối với nhiều lĩnh vực.
|
Theo dự báo dân số được dẫn trong nghiên cứu, dân số từ 60 tuổi trở lên của Việt Nam sẽ tăng từ 14,2 triệu người năm 2024 lên 20,9 triệu người năm 2034; 27,5 triệu người năm 2044; và 38,5 triệu người năm 2074. Nếu sử dụng khái niệm “dân số bạc” là nhóm từ 50 tuổi trở lên, quy mô nhóm dân số này cũng được dự báo tăng từ 26,1 triệu người năm 2024 lên 34,7 triệu người năm 2034 và gần 43,9 triệu người năm 2045.
Những thay đổi đó làm gia tăng nhu cầu đối với nhiều loại hàng hóa và dịch vụ, đồng thời tạo sức ép về việc làm, thu nhập khi về già, chăm sóc sức khỏe và chăm sóc dài hạn. Tuy nhiên, theo tôi, nếu chỉ nhìn nhận già hóa dân số dưới góc độ áp lực đối với ngân sách, hệ thống hưu trí và dịch vụ xã hội thì sẽ chưa phản ánh đầy đủ những thay đổi đang diễn ra.
Từ quá trình nghiên cứu, chúng tôi muốn nhấn mạnh rằng: già hóa dân số không phải chỉ là tạo áp lực cho ngân sách và hệ thống dịch vụ mà nó còn mở ra một cơ hội, không gian phát triển mới mà nhiều nghiên cứu thường gọi là kinh tế bạc (silver economy) hoặc kinh tế trường thọ (longevity economy).
Điều quan trọng là cần có cách tiếp cận chủ động hơn: vừa chuẩn bị các điều kiện để ứng phó với những thách thức của già hóa dân số, vừa nhận diện và khai thác những cơ hội kinh tế mới hình thành từ quá trình này.
Phóng viên: Kinh tế bạc đã và đang bắt đầu được nhắc nhiều trong bối cảnh hiện nay. Tuy nhiên, về cơ bản, đây vẫn là một khái niệm còn khá mới ở Việt Nam. Ông có thể làm rõ hơn nội hàm của khái niệm này, cũng như phạm vi các lĩnh vực có thể tham gia vào hệ sinh thái kinh tế bạc?
GS.TS Giang Thanh Long: Có thể hiểu một cách khái quát, kinh tế bạc là tổng thể các hoạt động kinh tế, sản phẩm, dịch vụ, mô hình việc làm và đổi mới sáng tạo gắn với quá trình già hóa dân số và nhu cầu đa dạng của người cao tuổi. Nói cách khác, kinh tế bạc có thể được hiểu là hệ sinh thái các hoạt động kinh tế, sản phẩm, dịch vụ, mô hình việc làm và đổi mới sáng tạo đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của người cao tuổi, đồng thời phát huy năng lực và đóng góp của họ.
Như vậy, phạm vi kinh tế bạc rộng hơn nhiều so với cách hiểu chỉ tập trung vào dịch vụ chăm sóc sức khỏe hoặc chăm sóc dài hạn. Đây là một hệ sinh thái có sự tham gia của nhiều ngành, lĩnh vực khác nhau.
Nghiên cứu của chúng tôi đã xác định 6 cấu phần chính của kinh tế bạc.
Thứ nhất là việc làm, học tập suốt đời và phát huy nguồn lực người cao tuổi. Thứ hai là an sinh xã hội, hưu trí và các dịch vụ tài chính. Thứ ba là y tế, chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng và chăm sóc dài hạn. Thứ tư là nhà ở, giao thông, đô thị và môi trường sống thân thiện với tuổi già. Thứ năm là công nghệ số, thiết bị hỗ trợ và đổi mới sáng tạo. Thứ sáu là du lịch, văn hóa, thể thao và các hoạt động xã hội.
Điểm đáng chú ý là các cấu phần này không tồn tại độc lập mà có mối liên hệ, bổ trợ lẫn nhau. Chẳng hạn, để người cao tuổi có thể tiếp tục làm việc và tham gia các hoạt động xã hội, họ cần có sức khỏe, thu nhập, môi trường sống phù hợp, phương tiện đi lại thuận tiện và khả năng tiếp cận công nghệ. Tương tự, sự phát triển của các dịch vụ chăm sóc, phục hồi chức năng hay thiết bị hỗ trợ cũng cần có nguồn nhân lực, cơ chế tài chính và tiêu chuẩn chất lượng phù hợp.
Do đó, kinh tế bạc không chỉ bao gồm các ngành cung cấp dịch vụ trực tiếp cho người cao tuổi như y tế, chăm sóc dài hạn hay bảo hiểm, mà còn bao gồm mọi lĩnh vực tạo điều kiện để người cao tuổi sống khỏe mạnh, độc lập, an toàn, có khả năng tiêu dùng cũng như tiếp tục đóng góp và tham gia vào đời sống kinh tế – xã hội.
Cách tiếp cận này giúp nhìn nhận kinh tế bạc như một không gian phát triển liên ngành, trong đó nhu cầu của người cao tuổi vừa tạo ra thị trường hàng hóa, dịch vụ mới, vừa đặt ra yêu cầu đổi mới trong tổ chức việc làm, cung ứng dịch vụ và thiết kế sản phẩm.
Phóng viên: Từ góc độ nghiên cứu và quan sát thực tiễn, ông đánh giá như thế nào về tiềm năng phát triển kinh tế bạc ở Việt Nam hiện nay? Những khó khăn, rào cản nào đang khiến tiềm năng này chưa được khai thác tương xứng?
GS.TS Giang Thanh Long: Việt Nam có cơ sở để phát triển kinh tế bạc khi quy mô dân số cao tuổi và dân số từ 50 tuổi trở lên ngày càng tăng. Tuy nhiên, tiềm năng này chưa được khai thác tương xứng. Nghiên cứu của chúng tôi nhận diện một số nhóm rào cản đáng chú ý.
Trước hết là khoảng trống về việc làm và phát huy nguồn lực người cao tuổi. Không ít người cao tuổi vẫn có sức khỏe, kinh nghiệm và kỹ năng nghề nghiệp, có khả năng tiếp tục làm việc, truyền nghề, tư vấn hoặc tham gia hoạt động cộng đồng. Tuy nhiên, cơ hội việc làm phù hợp, môi trường làm việc thân thiện và cơ chế bảo vệ người lao động lớn tuổi còn hạn chế. Điều kiện làm việc nặng nhọc, thời gian kéo dài, thiếu thiết bị hỗ trợ và ít hình thức làm việc linh hoạt có thể làm giảm khả năng tham gia của họ.
Thứ hai là khoảng trống về thu nhập, an sinh và dịch vụ tài chính tuổi già. Nghiên cứu dẫn số liệu cho thấy có tới hơn 50% dân số cao tuổi Việt Nam hiện nay không có lương hưu, không có trợ giúp xã hội và phải dựa vào thu nhập từ việc làm hoặc trợ giúp của gia đình. Đây là tình trạng mà nghiên cứu gọi là “khoảng giữa mất tích” trong hệ thống bảo hiểm xã hội – những người cao tuổi không nghèo, không giàu và cũng không có lương hưu hay trợ giúp xã hội.
Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống mà còn thu hẹp khả năng chi trả cho các dịch vụ y tế, chăm sóc, nhà ở, công nghệ và hoạt động xã hội. Từ đó có thể xuất hiện nguy cơ hình thành một nền kinh tế bạc không bình đẳng: một nhóm người cao tuổi có thu nhập cao, chủ yếu ở đô thị thì tiếp cận được các dịch vụ chất lượng, trong khi nhiều người cao tuổi ở nông thôn, khu vực phi chính thức hoặc có hoàn cảnh khó khăn bị hạn chế khả năng tiếp cận.
Thứ ba là những hạn chế trong hệ thống y tế, chăm sóc dài hạn và dịch vụ hỗ trợ sống độc lập. Dù Việt Nam đã có mạng lưới y tế và chính sách bảo hiểm y tế quan trọng đối với người cao tuổi, dịch vụ vẫn có xu hướng tập trung nhiều vào khám, chữa bệnh, trong khi y tế dự phòng, quản lý bệnh mạn tính, phục hồi chức năng, và chăm sóc dài hạn chưa phát triển tương xứng.
Nghiên cứu của chúng tôi cũng cho thấy rõ: Khoảng trống lớn nhất hiện nay ở Việt Nam là thiếu một hệ thống chăm sóc dài hạn tích hợp. Nhiều nhu cầu hỗ trợ trong ăn uống, vệ sinh cá nhân, đi lại, dùng thuốc, phục hồi chức năng hoặc giao tiếp xã hội vẫn chủ yếu do gia đình đảm nhiệm. Điều này tạo ra gánh nặng đáng kể cho người chăm sóc, thường là phụ nữ.
Một điểm nghẽn khác là nhân lực chăm sóc còn thiếu cả về số lượng và chất lượng. Các lĩnh vực điều dưỡng, chăm sóc tại nhà, công tác xã hội, phục hồi chức năng, hỗ trợ người sa sút trí tuệ và chăm sóc giảm nhẹ đều đòi hỏi kỹ năng chuyên môn. Trong khi đó, hệ thống đào tạo, chuẩn nghề và cơ chế bảo vệ người lao động cần tiếp tục hoàn thiện.
Ngoài ra, các rào cản về nhà ở, giao thông, môi trường sống, chuyển đổi số, dữ liệu, tiêu chuẩn thị trường và bảo vệ người tiêu dùng cũng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng phát triển hệ sinh thái kinh tế bạc. Có thể thấy, đây không phải là một khó khăn đơn lẻ mà là tập hợp những điểm nghẽn có mối liên hệ với nhau.
Phóng viên: Như vậy, để có thể thúc đẩy phát triển kinh tế bạc, cần có sự tham gia của nhiều chủ thể, từ Nhà nước, doanh nghiệp đến các tổ chức xã hội và chính người cao tuổi. Theo ông, vai trò của từng chủ thể cần được thể hiện như thế nào? Đặc biệt, cần giải quyết bài toán nguồn lực và tài chính cho các dịch vụ chăm sóc dài hạn ra sao?
GS.TS Giang Thanh Long: Theo tôi, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo khuôn khổ chính sách, bảo đảm an sinh, xây dựng tiêu chuẩn và tạo môi trường để các chủ thể khác tham gia. Doanh nghiệp có vai trò đầu tư, đổi mới sáng tạo và tổ chức cung ứng sản phẩm, dịch vụ. Các tổ chức xã hội và cộng đồng có thể tham gia hỗ trợ, kết nối và cung cấp dịch vụ phù hợp với điều kiện từng địa bàn. Quan trọng hơn, người cao tuổi cần được tham gia vào quá trình xây dựng chính sách, thiết kế sản phẩm và lựa chọn dịch vụ liên quan đến chính họ.
Với doanh nghiệp, cần khuyến khích phát triển sản phẩm và dịch vụ đáp ứng nhu cầu đa dạng của người cao tuổi. Những lĩnh vực có tiềm năng bao gồm thực phẩm và dinh dưỡng, thiết bị hỗ trợ, chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng, dịch vụ tại nhà, du lịch, thể thao, văn hóa, giáo dục, tài chính, nhà ở và công nghệ số.
Tuy nhiên, phát triển thị trường không thể chỉ dựa vào khả năng chi trả của người tiêu dùng. Nếu thiếu cơ chế hỗ trợ phù hợp, các dịch vụ có thể chỉ phục vụ nhóm người cao tuổi có thu nhập cao. Vì vậy, cần kết hợp nguồn lực thị trường với đầu tư công, hỗ trợ có mục tiêu và các tiêu chuẩn chất lượng nhằm bảo đảm khả năng tiếp cận của những nhóm dễ bị tổn thương.
Chăm sóc dài hạn là một vấn đề đặc biệt quan trọng. Chi phí chăm sóc có thể kéo dài và vượt quá khả năng của nhiều hộ gia đình. Nếu không có cơ chế chia sẻ rủi ro từ ngân sách, bảo hiểm hoặc các hình thức hỗ trợ phù hợp, thị trường dịch vụ chăm sóc sẽ khó phát triển theo hướng bao trùm.
Xuất phát từ thực tiễn nghiên cứu, chúng tôi đề xuất cần nghiên cứu thí điểm và triển khai cơ chế tài chính phù hợp cho chăm sóc dài hạn, đặc biệt là cơ chế bảo hiểm chăm sóc dài hạn (LTCI). Trong ngắn hạn, cần ưu tiên đầu tư và hỗ trợ các nhóm người cao tuổi nghèo, sống một mình, khuyết tật, phụ thuộc cao hoặc ở khu vực thiếu dịch vụ. Về dài hạn, cần nghiên cứu các phương án chia sẻ rủi ro phù hợp giữa ngân sách công, bảo hiểm, đóng góp và đồng chi trả theo khả năng.
Ở đây, cần bảo đảm đồng thời hai yêu cầu: người cao tuổi không bị loại trừ do chi phí, trong khi nhà cung cấp dịch vụ có đủ nguồn lực để duy trì chất lượng. Đây cũng là điều kiện để thị trường chăm sóc dài hạn phát triển bền vững, thay vì chỉ phục vụ một bộ phận có khả năng chi trả cao.
Bên cạnh cơ chế tài chính, cần quan tâm đến người chăm sóc trong gia đình. Họ cần được tư vấn, đào tạo kỹ năng, kết nối dịch vụ, hỗ trợ tâm lý và tiếp cận các dịch vụ chăm sóc thay thế tạm thời. Điều này vừa giúp giảm nguy cơ quá tải, vừa tạo điều kiện để người chăm sóc duy trì việc làm, thu nhập và đời sống riêng.
Phóng viên: Từ những vấn đề vừa trao đổi, theo ông, Việt Nam cần bắt đầu từ những nhiệm vụ nào để từng bước hình thành hệ sinh thái kinh tế bạc, qua đó biến già hóa dân số thành một động lực phát triển mới?
GS.TS Giang Thanh Long: Theo tôi, điều quan trọng trước tiên là cần chuyển từ cách tiếp cận chính sách rời rạc sang một khuôn khổ chiến lược có tính liên ngành. Hiện nay, các chính sách liên quan đến người cao tuổi được phân bố ở nhiều lĩnh vực như dân số, y tế, lao động, trợ giúp xã hội, bảo hiểm xã hội, chuyển đổi số, nhà ở và phát triển đô thị. Mỗi chính sách đều có vai trò riêng, nhưng cần có cơ chế kết nối để hình thành một hệ sinh thái thống nhất.
Cần xây dựng một khung chiến lược quốc gia về kinh tế bạc, gắn với chiến lược dân số, phát triển kinh tế – xã hội, việc làm, an sinh xã hội, chuyển đổi số và quy hoạch không gian. Khung chiến lược cần xác định rõ khái niệm, mục tiêu, lĩnh vực ưu tiên, nguyên tắc bao trùm, lộ trình thực hiện, chỉ số đánh giá và trách nhiệm của các cơ quan liên quan. Cùng với đó là cơ chế điều phối liên ngành, kết nối các lĩnh vực lao động, an sinh xã hội, y tế, tài chính, giáo dục, khoa học và công nghệ, xây dựng, giao thông, du lịch, thông tin và truyền thông, phát triển doanh nghiệp. Các địa phương cũng cần lồng ghép nội dung phát triển kinh tế bạc vào kế hoạch phát triển và quy hoạch phù hợp với điều kiện thực tế.
Một nhiệm vụ quan trọng khác là phát huy nguồn lực người cao tuổi. Cần tạo điều kiện để những người có nhu cầu và khả năng tiếp tục làm việc dưới các hình thức phù hợp, tự nguyện, an toàn; phát triển hoạt động tư vấn, truyền nghề, cố vấn, khởi nghiệp và học tập suốt đời. Người cao tuổi không nên chỉ được nhìn nhận như nhóm thụ hưởng chính sách mà còn là chủ thể có khả năng đóng góp cho gia đình, cộng đồng, nền kinh tế và toàn bộ xã hội.
Bên cạnh đó, cần củng cố hệ thống an sinh, phát triển dịch vụ y tế và chăm sóc dài hạn, xây dựng môi trường sống thân thiện với tuổi già, thúc đẩy công nghệ hỗ trợ và tạo điều kiện cho doanh nghiệp đầu tư. Việc hoàn thiện hệ thống dữ liệu, tiêu chuẩn sản phẩm, dịch vụ và cơ chế giám sát cũng rất cần thiết để cả cơ quan quản lý lẫn doanh nghiệp có căn cứ hoạch định chính sách và phát triển thị trường.
Đặc biệt, phát triển kinh tế bạc phải gắn với yêu cầu bao trùm. Không thể chỉ tập trung vào những sản phẩm, dịch vụ cao cấp dành cho nhóm người cao tuổi có thu nhập tốt, mà cần quan tâm đến những người cao tuổi yếu thế như người ở nông thôn, người có thu nhập thấp, người khuyết tật và những người có nhu cầu chăm sóc cao. Việc lấy người cao tuổi làm trung tâm cũng có nghĩa là cần lắng nghe nhu cầu thực tế, bảo đảm họ được tham gia vào quá trình xây dựng chính sách và thiết kế sản phẩm, dịch vụ.
Cần nhấn mạnh rằng việc phát triển một hệ sinh thái kinh tế bạc là một nhiệm vụ chiến lược trong bối cảnh Việt Nam già hóa dân số nhanh. Để biến già hóa thành cơ hội phát triển, Việt Nam cần chuyển từ các chính sách rời rạc sang xây dựng hệ sinh thái liên ngành, trong đó người cao tuổi được nhìn nhận là người tiêu dùng, người lao động, người sử dụng dịch vụ và chủ thể đóng góp cho xã hội.
Khi các điều kiện về thể chế, an sinh, chăm sóc, môi trường sống, công nghệ, thị trường và dữ liệu được triển khai đồng bộ, kinh tế bạc có thể trở thành một động lực mới cho tăng trưởng, việc làm, đổi mới sáng tạo và phát triển bao trùm ở Việt Nam.
Phóng viên: Xin được cảm ơn những chia sẻ của ông!




