Hai vết xé trong mảng kiến tạo dưới Iran được các nhà khoa học dự báo có thể hợp nhất trong tương lai. Ảnh: Nature Geoscience (2026)
Các nhà khoa học phát hiện 2 vết xé khổng lồ trong mảng kiến tạo Arab, nằm sâu bên dưới khu vực đông nam Iran. Phát hiện này hé lộ những biến động địa chất hiếm gặp khi các mảng kiến tạo va chạm và đại dương cổ dần biến mất.
Nghiên cứu do nhóm chuyên gia thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc dẫn đầu, được công bố trên tạp chí Nature Geoscience.
Theo nghiên cứu, 2 vết xé hình thành do sự khác biệt về mật độ và đặc tính của các loại đá trong mảng kiến tạo. Một phần có nguồn gốc từ đại dương Neo-Tethys cổ đại, gồm đá bazan mỏng và nặng, đang bị đẩy chìm xuống dưới một mảng khác. Quá trình này được gọi là hút chìm.
Trong khi đó, phần còn lại là đá lục địa, dày hơn nhưng có mật độ thấp hơn, với thành phần tương tự đá granit. Khi va chạm và chịu lực cản, phần đá này có xu hướng hình thành núi thay vì tiếp tục chìm sâu xuống lòng đất.
Sự khác biệt giữa hai phần đã góp phần tạo ra những vết rách trong mảng kiến tạo.
Để khảo sát cấu trúc sâu dưới lòng đất, nhóm nghiên cứu sử dụng dữ liệu từ 69 trạm quan trắc địa chấn, ghi nhận rung động từ các trận động đất ở xa trong giai đoạn tháng 3.2017 đến tháng 9.2018.
Kết quả cho thấy một vết xé nằm ngang xuất hiện tại khu vực tiếp giáp giữa vùng va chạm Zagros và vùng hút chìm Makran. Vết xé còn lại theo phương thẳng đứng, nằm gần bề mặt hơn, ở khu vực gần rãnh Makran.
Theo mô hình địa chất, 2 vết xé đã hình thành và phát triển trong hàng triệu năm. Dù khởi phát độc lập, chúng có khả năng tiến gần, cuối cùng hợp nhất khi quá trình xé rách tiếp tục diễn ra.
Các nhà khoa học cho rằng phát hiện này cung cấp góc nhìn hiếm có về giai đoạn chuyển tiếp từ quá trình hút chìm đáy đại dương sang va chạm giữa các lục địa. Đây cũng là một phần của chu trình Wilson, mô tả quá trình đại dương hình thành, mở rộng rồi dần biến mất khi các mảng kiến tạo dịch chuyển.
Một vấn đề được giới nghiên cứu quan tâm là khả năng 2 vết xé hợp nhất sẽ tác động thế nào đến hoạt động núi lửa trong khu vực. Dữ liệu cho thấy magma nóng có thể đã bắt đầu lấp đầy một số khoảng trống do các vết rách tạo ra.
