Nguồn thu thủy điện và bài toán cân đối ngân sách địa phương

Theo nội dung kiến nghị, căn cứ Nghị quyết số 11-NQ/TW ngày 10/2/2022 của Bộ Chính trị, Vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ vẫn được xác định là "vùng trũng trong phát triển", "lõi nghèo" của cả nước. Nguyên nhân chủ yếu là do cơ chế, chính sách phát triển còn nhiều bất cập, nguồn lực đầu tư từ Trung ương chưa tương xứng với vị trí, vai trò chiến lược của vùng, chưa tạo được đột phá.

Trong khi đó, đây là khu vực có ý nghĩa đặc biệt quan trọng về kinh tế – xã hội, môi trường sinh thái, quốc phòng – an ninh và đối ngoại. Việc phát triển nhanh và bền vững, từng bước thu hẹp khoảng cách phát triển so với các vùng khác được xác định là nhiệm vụ cấp thiết.

Thực tiễn cho thấy, Vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ là khu vực đầu nguồn của nhiều lưu vực sông lớn, có độ che phủ rừng cao, đóng vai trò then chốt trong bảo vệ môi trường, điều tiết nguồn nước, phòng chống thiên tai và bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Tuy nhiên, thu nhập của người dân tham gia bảo vệ rừng hiện nay chủ yếu dựa vào chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng với mức hỗ trợ còn thấp, chưa đủ tạo sinh kế bền vững, chưa thực sự khuyến khích người dân gắn bó lâu dài với rừng.

Đáng chú ý, phần lớn các nhà máy thủy điện quy mô lớn được hưởng lợi trực tiếp từ hệ sinh thái rừng và nguồn nước tại khu vực đầu nguồn, song nguồn thu từ hoạt động thủy điện hiện chủ yếu tập trung ở khu vực hạ du và ngân sách Trung ương. Việc phân bổ, điều tiết nguồn thu trở lại cho vùng đầu nguồn còn hạn chế, chưa bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các khu vực.

Trên cơ sở đó, cử tri tỉnh Điện Biên đề nghị Bộ Tài chính nghiên cứu, tham mưu cấp có thẩm quyền cơ chế điều tiết, phân bổ hợp lý nguồn thu từ thủy điện theo hướng gắn trách nhiệm hưởng lợi với trách nhiệm bảo vệ rừng, bảo vệ nguồn nước. Đồng thời, xem xét trích một tỷ lệ phù hợp từ các khoản thu ngân sách có nguồn gốc từ thủy điện để bổ sung nguồn lực cho ngân sách các địa phương trong vùng; tăng mức chi cho bảo vệ và phát triển rừng; đầu tư hạ tầng thiết yếu, hỗ trợ sinh kế bền vững và giảm nghèo tại khu vực đầu nguồn.

Trả lời nội dung này, Bộ Tài chính cho biết, nguồn thu từ hoạt động thủy điện hiện nay chủ yếu bao gồm các sắc thuế như thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế tài nguyên và tiền cấp quyền khai thác tài nguyên nước.

Đối với các khoản thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp và thuế tài nguyên, việc kê khai, nộp và phân bổ được thực hiện theo quy định tại Thông tư số 80/2021/TT-BTC ngày 29/9/2021 của Bộ Tài chính. Theo đó, các khoản thu này được phân bổ cho các địa phương nơi được hưởng nguồn thu, kể cả trong trường hợp doanh nghiệp thủy điện hạch toán phụ thuộc hoặc hạch toán toàn ngành, có trụ sở chính khác địa bàn tỉnh. Khi phát sinh nghĩa vụ thuế thu nhập doanh nghiệp, địa phương nơi có nhà máy thủy điện vẫn được nhận phần nguồn thu phân bổ theo quy định.

Theo Luật Ngân sách nhà nước, thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập doanh nghiệp là khoản thu phân chia giữa ngân sách trung ương và ngân sách địa phương. Tuy nhiên, đối với tỉnh Điện Biên là địa phương nhận bổ sung cân đối từ ngân sách trung ương, các khoản thu này hiện được ngân sách địa phương hưởng 100%.

Đối với tiền cấp quyền khai thác tài nguyên nước, Bộ Tài chính dẫn quy định tại Nghị định số 54/2024/NĐ-CP ngày 16/5/2024 của Chính phủ, theo đó khoản thu này được kê khai, phân bổ cho ngân sách địa phương theo nguyên tắc phân bổ cho các địa phương nơi được hưởng nguồn thu. Trường hợp giấy phép do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh cấp, ngân sách địa phương được hưởng 100%. Đối với giấy phép do cơ quan trung ương cấp, khoản thu được phân chia theo tỷ lệ 30% cho ngân sách địa phương và 70% cho ngân sách trung ương theo quy định tại Nghị định số 67/2019/NĐ-CP ngày 31/7/2019 của Chính phủ.

Bộ Tài chính cũng cho biết, đối với các tỉnh miền núi phía Bắc như Điện Biên, Sơn La là nơi có điều kiện kinh tế – xã hội còn nhiều khó khăn, nguồn thu ngân sách chưa đáp ứng nhu cầu chi. Do vậy, hằng năm, căn cứ khả năng thu và nhiệm vụ chi theo tiêu chuẩn, định mức, nếu địa phương chưa tự cân đối được ngân sách thì sẽ được ngân sách trung ương bổ sung cân đối để bảo đảm thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế – xã hội, quốc phòng, an ninh theo quy định của Luật Ngân sách nhà nước.

Như vậy, theo Bộ Tài chính, cơ chế phân bổ nguồn thu từ hoạt động thủy điện hiện nay đã có quy định cụ thể, bảo đảm phân chia nguồn thu cho các địa phương nơi có hoạt động khai thác, đồng thời kết hợp với cơ chế điều tiết, hỗ trợ từ ngân sách trung ương nhằm bảo đảm cân đối ngân sách và thực hiện các mục tiêu phát triển của các địa phương, trong đó có khu vực Trung du và miền núi Bắc Bộ.