Khung pháp lý cho xe tự lái Mỹ trước ngã rẽ giữa liên bang và các bang

Trong nhiều năm qua, Mỹ chưa ban hành luật liên bang riêng cho xe tự lái. Việc quản lý chủ yếu được giao cho từng bang, tạo nên một bức tranh phân mảnh với cách tiếp cận rất khác nhau. Một số bang cởi mở, khuyến khích thử nghiệm và thương mại hóa công nghệ mới, trong khi nhiều bang khác lại thận trọng, đặt nặng các yêu cầu về an toàn giao thông.

Mỗi bang một luật, doanh nghiệp gặp khó

Thực tế, các hoạt động thử nghiệm và khai thác xe tự lái hiện tập trung chủ yếu tại California, Texas, Arizona và một phần Michigan. Đây là những bang cho phép xe tự hành và robotaxi vận hành mà không cần người điều khiển, với khung pháp lý tương đối thông thoáng. Ngược lại, các bang như New York, Massachusetts, Connecticut hay Pennsylvania vẫn duy trì hàng rào kiểm soát chặt chẽ hơn, xuất phát từ lo ngại về rủi ro an toàn.

Trong bối cảnh đó, dự luật Safely Ensuring Lives Future Deployment and Research in Vehicle Evolution Act of 2026, thường được gọi tắt là Self Drive Act, được giới thiệu như nỗ lực đầu tiên nhằm thiết lập chương trình chứng nhận an toàn ở cấp liên bang cho xe tự lái. Mục tiêu của dự luật là xây dựng một chuẩn mực chung, thay vì để mỗi bang ban hành quy định riêng, gây chồng chéo và khó dự đoán cho doanh nghiệp.

Self Drive Act do nghị sĩ Bob Latta của đảng Cộng hòa và nghị sĩ Debbie Dingell của đảng Dân chủ đồng bảo trợ. Phát biểu tại phiên điều trần, bà Dingell cho biết, với xuất thân từ Michigan, trung tâm của ngành công nghiệp ô tô Mỹ, bà kỳ vọng dự luật có thể vừa đảm bảo an toàn giao thông, vừa giúp ngành ô tô trong nước duy trì năng lực cạnh tranh trên thị trường toàn cầu.

Ưu tiên luật liên bang và nỗi lo an toàn

Tuy nhiên, dự luật nhanh chóng vấp phải nhiều ý kiến trái chiều. Điểm gây tranh cãi lớn nhất là điều khoản ưu tiên áp dụng luật liên bang đối với hệ thống lái tự động. Theo đó, nhà sản xuất được phép chế tạo, bán hoặc nhập khẩu xe tự lái vào Mỹ nếu có hồ sơ an toàn, ngay cả khi một số bang ban hành quy định hạn chế hoặc yêu cầu bổ sung.

Dù nghị sĩ Latta khẳng định không có ý định làm suy yếu quyền quản lý của các bang và địa phương, nhiều chuyên gia cho rằng điều khoản này nhằm ngăn các bang áp đặt yêu cầu bắt buộc có người lái đối với xe tải tự hành. Ông Steve Viscelli- nhà xã hội học kinh tế của Đại học Pennsylvania, nhận định đây chính là rào cản lớn nhất đối với việc triển khai xe tải tự lái trên quy mô lớn tại Mỹ.

California từng hai lần thông qua dự luật yêu cầu xe tải tự hành trên 10.000 pound phải có người lái, nhưng đều bị phủ quyết. Các quy định này chỉ áp dụng cho xe tải hạng nặng và không ảnh hưởng đến robotaxi. Theo ông Newsom, hệ thống quy định an toàn hiện hành của bang đã đủ để kiểm soát rủi ro mà không cần thêm các ràng buộc mới.

Ở chiều ngược lại, ngành công nghiệp ô tô nhìn chung ủng hộ Self Drive Act và mong muốn giảm vai trò của luật bang. Tại phiên điều trần, bà Hilary Cain- Phó Chủ tịch cấp cao của Liên minh Đổi mới ô tô cho rằng, sự khác biệt và thay đổi liên tục trong quy định giữa các bang đang tạo ra mức độ bất định lớn, làm chậm quá trình đầu tư và thương mại hóa công nghệ xe tự lái.

Quan điểm này cũng được ông Finch Fulton- cố vấn quan hệ chính phủ của hãng luật K&L Gates và cựu quan chức Bộ Giao thông Mỹ chia sẻ. Theo ông, việc quản lý phân mảnh buộc doanh nghiệp phải cùng lúc tuân thủ nhiều bộ quy định khác nhau, qua đó kìm hãm tốc độ đưa xe tự lái ra thị trường.

Tuy nhiên, các tổ chức an toàn giao thông và ngành bảo hiểm lại bày tỏ lo ngại sâu sắc. Ông Michael Brooks- Giám đốc điều hành Trung tâm An toàn ô tô cho rằng, việc ưu tiên luật liên bang có thể làm suy yếu khả năng bảo vệ người dân của chính quyền địa phương, đồng thời hạn chế quyền khởi kiện doanh nghiệp khi xảy ra tai nạn. Theo ông, các luật của bang về trách nhiệm sản phẩm và sơ suất có nguy cơ bị vô hiệu hóa.

Ông Brooks cũng chỉ trích cách tiếp cận cho phép doanh nghiệp tự xây dựng và lưu giữ hồ sơ an toàn, trong khi cơ quan quản lý chỉ tiếp cận khi có yêu cầu hoặc sau sự cố nghiêm trọng. Theo ông, điều này chẳng khác nào để nhà sản xuất tự đánh giá mức độ an toàn của chính mình.

Hiện Self Drive Act vẫn đang trong giai đoạn dự thảo và các điều khoản gây tranh cãi nhiều khả năng sẽ tiếp tục được chỉnh sửa. Dù vậy, cuộc tranh luận lần này cho thấy rõ xung đột giữa mong muốn thống nhất quản lý ở cấp liên bang và quyền tự chủ của các bang trong bảo đảm an toàn giao thông, một bài toán khó trong lộ trình phát triển xe tự lái tại Mỹ.