Cú sốc năng lượng lan rộng: Đông Nam Á "chao đảo" vì giá nhiên liệu
 |
| Những quyết sách nhanh, mạnh và có kiểm soát không chỉ giúp bình ổn giá xăng dầu mà còn góp phần bảo vệ ổn định kinh tế vĩ mô. |
Cú sốc này lan nhanh sang các nền kinh tế phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng tại Đông Nam Á, tạo ra những tác động không đồng đều nhưng đều mang tính tiêu cực.
Tại Philippines, giá xăng tăng tới 54,2% và diesel tăng tới 81,6%, buộc Chính phủ phải tuyên bố tình trạng khẩn cấp quốc gia. Lạm phát leo thang, tăng trưởng kinh tế bị điều chỉnh giảm và áp lực lên đồng nội tệ gia tăng.
Thái Lan cũng đối mặt với tình trạng tương tự khi Quỹ Nhiên liệu cạn kiệt, không đủ sức "gánh" cú sốc giá. Thái Lan ghi nhận đợt tăng giá nhiên liệu mạnh nhất trong nhiều thập kỷ: xăng tăng 14 - 22%, diesel tăng 18% chỉ trong một đêm, tạo ra làn sóng người đổ xô đi đổ xăng trước khi giá mới có hiệu lực.
Sang đầu tháng 4, tình hình chưa hề dịu bớt. Ngày 3/4, diesel tiếp tục tăng thêm 3,50 baht/lít - đẩy giá lên 47,74 baht/lít. Chính phủ Thái Lan buộc phải áp dụng các biện pháp khẩn cấp như yêu cầu công chức làm việc từ xa, hạn chế đi lại và cấm xuất khẩu xăng dầu.
|
| Mức thay đổi giá nhiên liệu tại một số quốc gia trên thế giới. |
Malaysia rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan khi vừa cải cách trợ giá vừa phải đối phó với giá nhiên liệu tăng mạnh. Từ ngày 1/4/2026, Malaysia cắt hạn mức xăng RON95 trợ giá xuống còn 200 lít/tháng/người - từ mức 300 lít trước đây. Người nước ngoài sinh sống tại Malaysia phải trả giá thị trường hoàn toàn. Giá diesel tại bán đảo Malaysia tăng 80 cent lên 5,52 RM/lít. Nước này ước tính tiết kiệm được khoảng 5 tỷ RM mỗi năm, nhưng đổi lại là gánh nặng thêm 5 - 8 tỷ RM đổ lên vai người tiêu dùng và doanh nghiệp.
Trong khi đó, Indonesia lựa chọn giữ giá thông qua trợ giá toàn diện, nhưng phải đối mặt với áp lực ngân sách ngày càng lớn.
Những diễn biến này cho thấy, trong khủng hoảng năng lượng, năng lực điều hành chính sách và khả năng can thiệp của Nhà nước trở thành yếu tố quyết định mức độ "chịu đựng" của nền kinh tế.
Việt Nam: Điều hành linh hoạt, giữ vững ổn định thị trường
Trong bối cảnh đó, Việt Nam lựa chọn cách tiếp cận khác: kết hợp linh hoạt giữa công cụ tài khóa, quỹ bình ổn và cơ chế điều hành giá, tạo nên một "hệ thống phòng thủ đa tầng" trước biến động thị trường.
Quỹ Bình ổn giá xăng dầu được kích hoạt liên tục, với 9 lần sử dụng chỉ trong vòng một tháng, tổng số tiền chi ra ước khoảng 5.300 tỷ đồng (khoảng 217 triệu USD). Đặc biệt, lần đầu tiên trong lịch sử, ngân sách nhà nước được tạm ứng trực tiếp vào Quỹ với quy mô 8.000 tỷ đồng (khoảng 303 triệu USD), tạo thêm dư địa cho điều hành giá.
Song song với Quỹ bình ổn, Chính phủ triển khai nhiều công cụ tài khóa đồng thời như thuế nhập khẩu ưu đãi về 0% đối với một số mặt hàng xăng dầu từ ngày 9/3 đến 30/4/2026; thuế bảo vệ môi trường về 0% đối với xăng (trừ ethanol), dầu diesel và nhiên liệu hàng không từ nửa đêm 26/3 đến 15/4; thuế tiêu thụ đặc biệt đối với xăng cắt giảm từ 8 - 10% xuống 0%; miễn khai thuế giá trị gia tăng trong khi vẫn được khấu trừ thuế đầu vào.
| Cuộc khủng hoảng năng lượng năm 2026 vẫn chưa có dấu hiệu kết thúc. Tuy nhiên, những gì Việt Nam đã làm được trong giai đoạn đầu cho thấy một điều rõ ràng, với hệ thống chính sách đủ linh hoạt, công cụ điều hành đủ mạnh và sự phối hợp hiệu quả giữa các cơ quan quản lý, hoàn toàn có thể giữ vững "phòng tuyến" năng lượng, bảo vệ nền kinh tế trước các cú sốc từ bên ngoài. |
Ước tính tổng số thu ngân sách bị giảm khoảng 7.200 tỷ đồng/tháng (khoảng 295 triệu USD) - một chi phí được Chính phủ đánh giá là cần thiết để giảm áp lực chi phí cho nền kinh tế và người dân.
Một điểm đột phá trong điều hành là việc rút ngắn chu kỳ điều chỉnh giá. Từ đầu tháng 3/2026, liên Bộ Công Thương - Tài chính được phép điều chỉnh giá ngay khi biến động vượt ngưỡng nhất định, thay vì chờ chu kỳ cố định. Cơ chế này giúp tránh hiện tượng "dồn nén" tăng giá và hạn chế các cú sốc bất ngờ như đã xảy ra tại một số quốc gia trong khu vực.
Kết quả cho thấy hiệu quả rõ rệt, đến ngày 26/3, giá xăng E5 RON92 giảm xuống còn 23.326 đồng/lít - thấp hơn 6.788 đồng so với đỉnh ngày 24/3, tức giảm 22,5% chỉ trong vài ngày sau khi các biện pháp thuế được áp dụng.
Nếu không có Quỹ Bình ổn, giá xăng E5 RON92 đã có thể lên tới 30.180 đồng/lít, xăng RON95-III gần 33.700 đồng/lít và dầu hỏa khoảng 38.930 đồng/lít, cao hơn giá thực tế tới 3.000–5.000 đồng/lít/kg.
So với khu vực, mức tăng giá của Việt Nam thuộc nhóm trung bình - thấp trong khi Philippines, Myanmar và Campuchia chứng kiến mức tăng 50-80%, đồng thời có xu hướng ổn định trở lại nhanh hơn, cho thấy hiệu quả của chính sách điều hành.
Chủ động nguồn cung, bảo đảm an ninh năng lượng
Cuộc khủng hoảng năng lượng năm 2026 phơi bày rõ ràng sự phân hóa sâu sắc giữa các nước trong khu vực theo năng lực và ý chí can thiệp chính sách. Việt Nam, với sự kết hợp linh hoạt giữa Quỹ bình ổn, điều chỉnh thuế phí và cơ chế điều hành năng động, đang thể hiện một mô hình cân bằng tương đối giữa bảo vệ người tiêu dùng, duy trì ổn định kinh tế vĩ mô và tránh gánh nặng ngân sách dài hạn. Cơ chế tạm ứng ngân sách với cam kết hoàn trả trong 12 tháng là điểm khác biệt quan trọng - thể hiện tính kỷ luật tài khóa trong bối cảnh khẩn cấp.
Các chuyên gia nhận định kết quả tích cực này phản ánh "sự linh hoạt trong điều hành và các phản ứng chính sách nhanh chóng". Tại họp báo Chính phủ thường kỳ tháng 3/2026, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân cho biết, dù xung đột tại Trung Đông gây ra những tác động lớn, nguồn cung xăng dầu trong nước vẫn được bảo đảm vững chắc.
Theo đó, Bộ Công Thương đã chủ động xây dựng các kịch bản điều hành linh hoạt, bao gồm kịch bản ngắn hạn và kịch bản kéo dài, nhằm ứng phó với các cấp độ biến động khác nhau của thị trường thế giới.
Việc điều hành được thực hiện trên 5 nguyên tắc: tuân thủ chỉ đạo của Chính phủ; bảo đảm an ninh năng lượng; bám sát diễn biến giá thế giới; đánh giá đầy đủ tác động đến người dân và doanh nghiệp; đồng thời hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người tiêu dùng.
Các số liệu thực tế cho thấy nguồn cung đang được chuẩn bị ở mức cao. Sản lượng khai thác xăng dầu tăng khoảng 10%; Nhà máy lọc dầu Dung Quất bảo đảm nguyên liệu đến hết tháng 5, trong khi Nhà máy lọc dầu Nghi Sơn duy trì kế hoạch sản xuất đến hết tháng 4.
Lượng xăng dầu nhập khẩu đạt khoảng 3,2 triệu m³, cùng với tồn kho trong nước từ 2,6-2,8 triệu m³, đủ đáp ứng nhu cầu sản xuất và tiêu dùng trong thời gian tới.
Song song, Chính phủ đã ban hành các nghị quyết chuyên đề về điều hành năng lượng, đồng thời triển khai các giải pháp dài hạn như đa dạng hóa nguồn nhập khẩu, tăng cường sản xuất trong nước và thúc đẩy phát triển năng lượng tái tạo.
