Tiền mới hay mã QR: Câu chuyện giữa “tiện” và “tình” ngày Tết

Tiền mới không chỉ là "phương tiện thanh toán"

Chưa bao giờ việc lì xì lại dễ dàng như hiện nay. Chỉ cần chiếc điện thoại thông minh, trong tích tắc, người ta có thể gửi "tài lộc" đi khắp mọi nơi. Các ngân hàng số và ví điện tử đã rất nhanh nhạy khi biến tính năng chuyển tiền thành trải nghiệm văn hóa: lì xì theo số đẹp (6868, 7979), lì xì kèm thiệp chúc mừng, thậm chí còn có tính năng "giật lì xì" trong các nhóm chat.

Dưới góc độ tiện lợi, lì xì online giải quyết được nhiều vấn đề: không lo tiền giả, không lo thiếu tiền lẻ, không phải xếp hàng chờ đợi. Thế nhưng, thực tế lại đang chứng minh điều ngược lại: Công nghệ càng phát triển, nhu cầu đổi tiền mới lại càng trở nên "đắt đỏ" và khan hiếm hơn vào mỗi dịp cuối năm.

Ngày thường, tờ 50,000 đồng hay 100,000 đồng là phương tiện trao đổi hàng hóa. Dù cũ, nhàu nhĩ hay mới cứng, giá trị mua bán là ngang nhau. Nhưng trong bao lì xì đỏ ngày Tết, tờ tiền đó chuyển hóa thành một biểu tượng văn hóa.

Theo quan niệm Á Đông, tiền "lì xì" hay mừng tuổi là hành động trao đi may mắn. Vẻ "mới" của tờ tiền tượng trưng cho sự khởi đầu tinh khôi, rũ bỏ những điều cũ kỹ của năm đã qua để đón nhận luồng sinh khí mới. Tờ tiền phẳng phiu, giấy mới được xem là lời chúc trọn vẹn nhất. Sự trân trọng này khó có thể được thay thế bởi tin nhắn báo biến động số dư, dù con số sau tiếng “ting ting” có thể nhiều hơn giá trị trong bao lì xì.

"Cầm bao lì xì vẫn thấy... may mắn và kết nối hơn"

Chị N. (45 tuổi, tiểu thương tại phường Xuân Hòa, TP.HCM) chia sẻ trong lúc đang chờ người quen đổi giúp 20 triệu đồng tiền mệnh giá nhỏ: "Cả năm buôn bán tôi toàn dùng chuyển khoản, quét mã QR cho tiện. Nhưng Tết đến là phải có tiền mới. Năm ngoái tôi thử lì xì mấy đứa cháu bằng chuyển khoản, tụi nó cũng cảm ơn đấy nhưng mặt không hớn hở bằng lúc được cầm cái bao đỏ. Với lại, đi lễ chùa đầu năm, mình cầm tờ tiền mới đặt lên mâm lễ, cảm giác lòng thành cũng... tươm tất hơn. Cái này là tâm linh, là cảm xúc, máy móc không thay thế được".

Không chỉ thế hệ trung niên, ngay cả những người trẻ - đã quen với công nghệ - cũng có những rung động riêng với tiền mặt ngày Tết. Bạn Q.A (25 tuổi, nhân viên văn phòng) cho biết: "Em dùng hoàn toàn QR code cho mọi chi tiêu hàng ngày. Nhưng Tết vẫn đi đổi khoảng 2 triệu tiền mới để lì xì cho mấy đứa em họ chưa có điện thoại, và quan trọng nhất là để biếu ông bà. Ông bà già rồi, mắt kém, không dùng app ngân hàng. Cảm giác hai tay dâng phong bao đỏ cho ông bà ấm áp và kết nối hơn nhiều so với việc nói 'Cháu chuyển khoản cho ông rồi nhé'".

Trong văn hóa người Việt, vật chất hữu hình thường mang lại cảm giác an tâm và tin tưởng hơn. Tờ tiền mới với số seri đẹp, hay màu đỏ của tờ 50,000 đồng, màu xanh của tờ 500,000 đồng được tin là mang lại "phong thủy" tốt cho ví tiền của người nhận trong cả năm.

Hơn nữa, hành động "trao tay" và lời chúc đi kèm với bao lì xì tạo ra năng lượng tích cực mà màn hình điện thoại không thể truyền tải. Mã QR tiện lợi, nhưng nó xóa bỏ đi cảm giác của sự sum vầy ngày Tết.

Dưới góc độ người làm nghề, anh Đ.K.H, một cán bộ ngân hàng lâu năm, lý giải: “Năm nào Ngân hàng Nhà nước cũng khuyến cáo hạn chế in tiền mới đồng thời đẩy mạnh thanh toán không dùng tiền mặt. Nhưng 'cầu' thực tế trong dân luôn vượt xa 'cung'. Khách hàng VIP, dù tài khoản tiền tỷ, nhưng món quà Tết họ mong chờ nhất từ ngân hàng không phải là lịch hay lãi suất ưu đãi, mà là... vài tép tiền mới. Họ coi đó là 'lộc' của ngân hàng, mang về nhà để lấy may. Tiền mới lúc này không còn là tiền nữa, mà là 'lộc'".

Ma trận đổi tiền online và cảnh báo rủi ro

Chính vì tâm lý "nhất định phải có tiền mới", nên khi nguồn cung tại các ngân hàng thương mại khan hiếm, người dân buộc phải tìm đến các kênh không chính thống. Những ngày cận Tết, chỉ cần lướt nhẹ trên Facebook hay Zalo, không khó để bắt gặp các hội nhóm "Đổi tiền mới nguyên seri", "Tiền lẻ giá rẻ" hoạt động tấp nập.

Mức phí "trên trời" và sự chấp nhận của người dùng tại "chợ đen" online này, mức phí đổi chênh lệch biến động từng ngày, thậm chí theo độ "nóng" của thị trường. Các mệnh giá được săn lùng nhiều như 10,000 đồng, 20,000 đồng hay 50,000 đồng thường có phí đổi dao động từ 4% đến 8%, cá biệt có những thời điểm lên tới 10-15%. Nghĩa là để có 1 triệu đồng tiền mới, người dân phải bỏ ra thêm tới 150,000 đồng tiền phí. Dù biết là đắt đỏ, nhưng vì tâm lý "đầu năm cho suôn sẻ", nhiều người vẫn chấp nhận.

Tuy nhiên, hoạt động này tiềm ẩn rủi ro pháp lý rất lớn mà không phải ai cũng biết. Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đã nhiều lần khẳng định và khuyến cáo: Hoạt động đổi tiền lẻ nhằm hưởng chênh lệch là hành vi trái pháp luật.

Trước đây, theo Nghị định 88/2019/NĐ-CP, cá nhân thực hiện đổi tiền không đúng quy định có thể bị phạt tiền từ 20-40 triệu đồng. Đây là mức phạt rất nặng so với số tiền lãi vài trăm nghìn mà các cá nhân kinh doanh dịch vụ này thu được, và cũng là rủi ro cho chính người đi đổi nếu vướng vào các đường dây quy mô lớn đang bị cơ quan chức năng theo dõi.

Nghị định  88/2019/NĐ-CP hết hiệu lực từ 09/02/2026 và Nghị định này sẽ được thay thế bởi Nghị định 340/2025/NĐ-CP. Theo Nghị định 340, phạt tiền từ 5-10 triệu đồng đối với hành vi thực hiện quy trình thu, chi, giao nhận tiền mặt, tài sản quý, giấy tờ có giá không đúng quy định của pháp luật. Như vậy, theo quy định mới, từ ngày 09/02/2026, hành vi đổi tiền không đúng quy định sẽ bị xử phạt theo mức phạt từ 5-10 triệu đồng.

Nguy hiểm hơn là các bẫy lừa đảo tinh vi trên không gian mạng. Lợi dụng tâm lý cần gấp của người dân, nhiều đối tượng yêu cầu chuyển khoản đặt cọc trước rồi... chặn liên lạc.

Chị H.Q (nhân viên văn phòng tại TPHCM) chia sẻ một bài học đắt giá: “Năm ngoái, vì ngân hàng báo hết tiền lẻ, tôi lên mạng tìm mối đổi. Họ giao hàng đến tận nơi, cọc tiền nguyên đai nguyên kiện rất đẹp. Vì tin tưởng nên tôi không kiểm đếm kỹ. Đến tối về mở ra mới phát hiện giữa cọc tiền toàn là tiền cũ nát, thậm chí bị rút ruột thiếu cả chục tờ. Lúc gọi lại thì thuê bao không liên lạc được. Đúng là mất tiền phí cao mà còn mua thêm cái bực mình vào người".

Tuy nhiên, giới trẻ ngày nay rất linh hoạt, có thể vừa xếp hàng đổi tiền mới để mừng tuổi bố mẹ, vừa "bắn" QR code lì xì vào nhóm chat bạn bè để "giật" lộc. Công nghệ lấp đầy những khoảng trống mà truyền thống khó thực hiện như lì xì cho người ở xa, trong khi truyền thống giữ lại cái hồn mà công nghệ chưa thể chạm tới.

Tết vẫn tấp nập người đổi tiền mới, không phải vì người Việt chậm tiếp thu công nghệ, mà vì chúng ta vẫn giữ tình, giữ lễ. Khi còn nhu cầu được cầm nắm, được chạm vào sự may mắn, và nụ cười trực tiếp của người thân khi mở bao lì xì, thì khi đó, mã QR code hay ngân hàng số vẫn sẽ phải "nhường bước" một phần cho những tờ tiền giấy mới.

- 09:00 16/02/2026