Tăng cường hậu kiểm, tạo bước chuyển trong quản lý an toàn thực phẩm. Ảnh: Ngọc Lê
Đây là bước chuyển quan trọng trong tư duy quản lý nhà nước, phù hợp với chủ trương tại Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về đổi mới quản lý, tạo môi trường thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp. Theo đó, doanh nghiệp được chủ động hơn trong khâu đầu vào, nhưng phải chịu sự giám sát chặt chẽ khi sản phẩm đưa ra thị trường.
Việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm giúp doanh nghiệp giảm thời gian, chi phí thực hiện thủ tục hành chính, rút ngắn thời gian đưa sản phẩm ra thị trường và nâng cao khả năng cạnh tranh. Trong khi đó, cơ quan quản lý nhà nước có thể tập trung nguồn lực kiểm soát những nhóm thực phẩm có nguy cơ cao, kịp thời phát hiện và xử lý vi phạm.
Tăng cường các biện pháp kiểm soát và xử lý vi phạm
Dự thảo Luật dành riêng Điều 57 quy định về hậu kiểm, bao gồm đối tượng, nguyên tắc, biện pháp hậu kiểm, trách nhiệm của đoàn kiểm tra và tần suất kiểm tra trên thị trường.
Để nâng cao hiệu quả thực thi, dự thảo cũng bổ sung nhiều biện pháp xử lý như thu hồi giấy đăng ký bản công bố sản phẩm, gỡ bỏ hồ sơ công bố tiêu chuẩn sản phẩm (Điều 50); thu hồi giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm (Điều 45) và thu hồi thực phẩm không bảo đảm an toàn (Điều 56).
Bên cạnh đó, các tổ chức thử nghiệm của Nhà nước sẽ tham gia lấy mẫu thực phẩm lưu thông trên thị trường để phối hợp giám sát với cơ quan chức năng (Điều 21). Dự thảo cũng khuyến khích Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội, hiệp hội ngành hàng và người dân tham gia giám sát hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm (Điều 5).
Hoạt động hậu kiểm có thể được thực hiện thông qua thanh tra, kiểm tra, lấy mẫu và thử nghiệm thực phẩm trên thị trường nhằm giám sát chất lượng, truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Trong đó, hoạt động thanh tra thực hiện theo Luật Thanh tra; kiểm tra an toàn thực phẩm thực hiện theo quy định về kiểm tra chuyên ngành và Nghị định số 217/2025/NĐ-CP ngày 5/8/2025.
Việc kiểm tra có thể tiến hành theo kế hoạch chuyên đề hoặc đột xuất khi phát hiện dấu hiệu vi phạm, xảy ra sự cố, có dấu hiệu bất thường hoặc theo chỉ đạo của người có thẩm quyền.
Không kiểm tra doanh nghiệp quá một lần mỗi năm, trừ trường hợp cần thiết
Một điểm đáng chú ý của dự thảo là quy định giới hạn tần suất thanh tra, kiểm tra doanh nghiệp tối đa một lần trong năm. Quy định này nhằm tránh chồng chéo, giảm phiền hà cho doanh nghiệp và phù hợp với Nghị quyết số 198/2025/QH15 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế tư nhân.
Tuy nhiên, giới hạn này không áp dụng cứng nhắc trong mọi trường hợp. Cơ quan chức năng vẫn có thể tăng tần suất hậu kiểm khi phát hiện dấu hiệu vi phạm pháp luật; có nguy cơ nguyên liệu, phụ gia, chất hỗ trợ chế biến hoặc hương liệu thực phẩm bị sử dụng sai mục đích, lạm dụng thành chất có hại; hoặc căn cứ kết quả đánh giá nguy cơ, dữ liệu thử nghiệm, thông tin về sự cố an toàn thực phẩm và lịch sử tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp.
Đối với hành vi sản xuất thực phẩm giả, phụ gia thực phẩm giả hoặc sử dụng chất cấm trong sản xuất, kinh doanh thực phẩm, việc xử lý đã được quy định trong pháp luật về xử lý vi phạm hành chính và các văn bản hướng dẫn. Ngoài hình thức phạt tiền, tổ chức, cá nhân vi phạm có thể bị áp dụng hình thức xử phạt bổ sung là tước quyền sử dụng giấy chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm. Nếu hành vi có dấu hiệu tội phạm, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự.
Với những quy định trên, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) hướng tới xây dựng cơ chế quản lý linh hoạt nhưng chặt chẽ, giảm gánh nặng thủ tục cho doanh nghiệp và tăng trách nhiệm trong hoạt động sản xuất, kinh doanh. Quan trọng hơn, việc tăng cường hậu kiểm sẽ góp phần phát hiện, ngăn chặn thực phẩm không an toàn ngay trên thị trường, bảo vệ quyền lợi và sức khỏe người tiêu dùng.
