Drone phun vi sinh xử lý rơm rạ tại vùng đệm Vườn Quốc gia Tràm Chim. Ảnh: TS Trần Triết
Từ “điểm nóng” trên bản đồ
Những ngày tháng 4.2026, dữ liệu giám sát cháy từ vệ tinh liên tục ghi nhận điểm nóng tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Trên bản đồ, những đốm đỏ trải dài khắp các cánh đồng - dấu hiệu quen thuộc của việc đốt rơm rạ sau thu hoạch. Phía sau những cột khói ấy là một tập quán lâu đời: Đốt đồng để “dọn ruộng” nhanh, chuẩn bị cho vụ mới. Nhưng cái lợi trước mắt lại kéo theo hệ lụy dài hạn.
Theo ThS Nguyễn Phước Tuyên - nguyên Giám đốc Trung tâm Khuyến nông tỉnh Đồng Tháp, rơm rạ là nguồn hữu cơ giàu dinh dưỡng, chứa kali, silic và nhiều hợp chất có lợi cho đất. Khi bị đốt, phần lớn lượng dinh dưỡng này bị mất đi dưới dạng khí thải và tro bụi. Không chỉ vậy, nhiệt độ cao còn phá hủy hệ vi sinh vật có lợi - “bộ máy sống” giúp duy trì độ phì nhiêu của đất.
Khi hệ vi sinh bị suy giảm, đất trở nên chai cứng, bạc màu, buộc nông dân phải tăng lượng phân bón hóa học để duy trì năng suất. Một vòng luẩn quẩn hình thành: Càng đốt, đất càng nghèo; đất càng nghèo, chi phí càng tăng. Nói cách khác, đốt rơm không chỉ là “đốt dinh dưỡng” mà còn là “đốt tiền” và “đốt tương lai của đất”.
Biến “nguy” thành “cơ”
Từ thực tế đó, trung tuần tháng 4.2026, nhóm chuyên gia do TS Nguyễn Thị Ngọc Trúc (Viện Cây ăn quả miền Nam) thiết kế kỹ thuật, đã triển khai thử nghiệm phương pháp xử lý rơm rạ bằng vi sinh tại vùng đệm Vườn Quốc gia Tràm Chim (Đồng Tháp).
Thay vì đốt bỏ, rơm rạ được tận dụng như nguồn nguyên liệu hữu cơ thông qua ứng dụng công nghệ. Hỗn hợp vi sinh gồm các chủng như Trichoderma, Bacillus kết hợp với enzyme Cellulase được phun trực tiếp lên ruộng sau thu hoạch, thậm chí bằng thiết bị bay không người lái (drone). TS Nguyễn Thị Ngọc Trúc lý giải, enzyme cellulase đóng vai trò “mở khóa” cấu trúc cellulose trong rơm, tạo điều kiện để vi sinh vật tiếp tục phân giải thành mùn hữu cơ. Nhờ đó, thời gian phân hủy được rút ngắn còn khoảng 10 - 15 ngày, đáp ứng yêu cầu sản xuất.
Theo tính toán của TS Nguyễn Thị Ngọc Trúc, hiệu quả kinh tế giữa hai phương thức có sự khác biệt rõ rệt. Với cách đốt rơm, chi phí trực tiếp chỉ khoảng 200.000 đồng/ha, nhưng nông dân phải chịu nhiều khoản thất thoát “ẩn”: Mất dinh dưỡng, tăng chi phí phân bón và giảm năng suất. Tổng thiệt hại ước tính từ 2 - 4 triệu đồng/ha/vụ.
Trong khi đó, xử lý rơm bằng vi sinh có chi phí khoảng 500.000 đồng/ha nhưng mang lại nhiều lợi ích: Không mất dinh dưỡng, giảm chi phí phân bón khoảng 1,5 triệu đồng, tăng năng suất khoảng 1,5 triệu đồng và tạo thêm giá trị phụ từ rơm rạ khoảng 3 triệu đồng hoặc hơn.
Theo TS Trúc, nếu giả định 50% diện tích trong tổng số khoảng 10 triệu hécta lúa/vụ ở Đồng bằng sông Cửu Long chuyển đổi sang phương pháp này, lợi ích kinh tế có thể đạt khoảng 25.000 tỉ đồng mỗi vụ - con số chưa tính đến lợi ích môi trường và cơ hội xuất khẩu “xanh”.
Công nghệ hóa đồng ruộng Không dừng lại ở hiệu quả kinh tế, mô hình xử lý rơm rạ bằng vi sinh còn cho thấy tiềm năng ứng dụng công nghệ vào nông nghiệp. Quy trình này có thể được chuẩn hóa thông qua việc kiểm soát các yếu tố như độ ẩm, pH, tỉ lệ dinh dưỡng và tốc độ phân hủy.
Theo TS Trúc, nhà nông dễ dàng nhân vi sinh ngay tại ruộng - từ 1kg chế phẩm có thể nhân lên 100 lít. Điều này không chỉ giúp giảm chi phí và tạo điều kiện áp dụng trên diện rộng, mà còn kết nối để nhà nông tiếp cận sâu hơn với công nghệ. TS Trúc cho rằng, trong tương lai, các thông số này hoàn toàn có thể tích hợp với hệ thống cảm biến, dữ liệu đồng ruộng và nền tảng quản lý canh tác, mở ra hướng đi cho nông nghiệp chính xác và nông nghiệp số.
